Dış Kuvvetlerin Etkileri

Akarsuların Oluşturduğu Şekiller

Akarsular dünyamızın en güçlü şekillendirici güçlerinden biri. Sürekli akan sular hem aşındırır hem de biriktirir.

Aşınım şekilleri arasında vadiler en önemlisidir. V biçimli vadiler genç akarsuların eseridir. U biçimli vadiler ise daha yaşlı ve geniştir. Karstik alanlarda dar ve derin kanyon vadiler görürsün.

Çağlayan, gavyon ve dev kazanı gibi şekiller de akarsuların aşındırma gücünü gösterir. Özellikle sert kayaları aşındırırken ortaya çıkar.

Dikkat: Vadilerin şekli akarsuların yaşını ve gücünü gösterir!

Akarsuların Birikim Şekilleri

Akarsular sadece aşındırmaz, taşıdıkları malzemeleri de biriktirir. Bu sayede verimli ovalar oluşur.

Alüvyon konisi ve yelpazesi dağların eteklerinde oluşur. Deltik ovalar akarsuların denize döküldüğü yerde görülür. Bursa'nın Uludağ eteklerindeki ovalar buna güzel örnektir.

İrmak adaları ve taşkın ovaları da birikim şekilleridir. Menderes kıvrımları özellikle düz alanlarda yaygındır. Seki (teras) şekilleri ise akarsuların geçmişte farklı seviyelerde aktığını gösterir.

Peneplen deniz seviyesine yakın geniş düzlükleri, plato ise çevresinden yüksekte olan geniş düzlükleri ifade eder.

Önemli: Türkiye'deki en verimli topraklar genellikle bu birikim şekillerinde bulunur!

Rüzgar, Buzul ve Karstik Şekiller

Rüzgarlar özellikle çöl bölgelerinde etkilidir. Mantar kayalar aşınım, lös ve kumullar ise birikim şekilleridir. Barkan kumulları hilal şeklindedir.

Buzullar yüksek dağlarda görülür. Sirk ve buzul vadileri (U şekilli) aşınım şekilleridir. Morenler buzulların taşıdığı malzemelerden oluşur.

Karstik şekiller kalker kayaların suda erimesiyle oluşur. Lapyalar yüzeyde, dolin, uvala ve polyeler çukur şekillerdir. Obruklar mağara tavanının çökmesiyle oluşur.

Mağaralarda diktit ve stalaktit gibi güzel şekiller görürsün.

İpucu: Karstik şekillerin çoğu Türkiye'nin Akdeniz bölgesinde yaygındır!

Deniz Dalgalarının Şekilleri

Deniz dalgaları kıyılarımızı sürekli şekillendirir. Bu konuyu bilmek Türkiye'nin kıyı coğrafyasını anlamak için çok önemli.

Aşınım şekilleri arasında falezler en dikkat çekicidir. Dalgalar kayalık kıyıları sürekli aşındırarak dik uçurumlar oluşturur.

Birikim şekilleri ise tatil yerlerimizde gördüğümüz kumsallardır. Kıy oku (kordon) ve lagünler de dalgaların biriktirdiği malzemelerle oluşur. Tombolo ise bir adayı karaya bağlayan kum birikimidir.

Bu şekiller özellikle Akdeniz ve Ege kıyılarımızda çok güzel örnekler sunar.

Gerçek Hayat: Tatile gittiğinde bu şekilleri gözlemleyebilir, coğrafya bilgini pekiştirebilirsin!