Coğrafya 11. Sınıf 1. Ünite Ders Notları: Biyomlar ve Biyoçeşitlilik

Biyoçeşitlilik ve Etkileyen Faktörler

Biyoçeşitlilik, ekosistem içindeki canlılar, çevrelerindeki cansız ortam ve aralarındaki etkileşimleri kapsar. Bu çeşitliliği fiziki, biyolojik ve paleocoğrafi faktörler şekillendirir.

Fiziki faktörler biyoçeşitliliğin dağılışını doğrudan etkiler. İklim koşulları canlıların yaşamını sürdürmesinde belirleyicidir - kutuplardaki düşük ve göllerdeki yüksek sıcaklıklar canlı sayısını sınırlandırır. Kara ve denizlerin dağılışı da önemlidir; suda yaşayan canlılar için karalar, karada yaşayanlar için ise sular sınırlayıcıdır. Topografya da sıcaklık ve yağış koşullarını etkileyerek biyoçeşitlilik üzerinde rol oynar. Örneğin, Torosların güney yamaçları, kuzey yamaçlarına göre daha zengin biyoçeşitliliğe sahiptir.

Biyolojik faktörler arasında en önemlisi insanlardır. İnsanların biyoçeşitliliği hem olumlu hem olumsuz etkileri vardır. Paleocoğrafik faktörler ise geçmişteki değişimleri kapsar. Kıtaların ayrılması ve birleşmesi, biyoçeşitliliği önemli ölçüde etkilemiştir. İklim değişiklikleriyle bazı türler ortaya çıkmış, bazıları ise yok olmuştur.

Biliyor muydun? Yeryüzündeki son büyük iklim değişikliği Kuvaterner döneminde gerçekleşmiştir ve bu süreçte birçok tür evrimleşmiş veya yok olmuştur.

Yeryüzünde benzer bitki ve hayvan topluluklarından oluşan ortamlara biyom denir. Karasal biyomlar iklim koşullarına göre şekillenmiştir ve bitki örtüsüne göre adlandırılır: yağmur ormanları, savan, çöl, çayır, çalılık, yaprak döken orman, iğne yapraklı orman, dağ, tundra ve kutup biyomları.

Ekvator çevresindeki yağmur ormanları biyomu, her mevsim yağışlı ve sıcaktır. Yeşilliğini hiç kaybetmeyen, yüksek boylu ve geniş yapraklı ağaçlardan oluşur. Biyoçeşitlilik açısından en zengin biyomdur - jaguarlar, goriller, orangutanlar burada yaşar. Savan biyomu ise ekvatoral iklim çevresinde yer alır ve yüksek boylu otlar ve seyrek ağaçlardan oluşur. Fil, zebra, zürafa, aslan gibi hayvanlar bu biyomda yaygındır.

Biyom Türleri ve Özellikleri

Çöl biyomu yağış azlığı ve yüksek günlük sıcaklık farkları ile bilinir. Bitki örtüsü seyrektir, aralıklı kurakçıl bitkiler görülür. Kertenkele, yılan, akrep, fare ve deve gibi canlılar bu zorlu ortama uyum sağlamıştır. Çayır biyomu ise karasal iklimin etkili olduğu, sıcaklık farklarının fazla olduğu bölgelerde görülür. Ot toplulukları başlıca bitki örtüsüdür. Burada bizon, antilop, çakal, vaşak ve kurt yaşar.

Çalılık biyomu genellikle Akdeniz iklim bölgesinde yer alır. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır. Yaprak döken orman biyomu ılıman kuşakta görülür ve her mevsim yağışlıdır. Yazları serin, kışları soğuk olduğu için ağaçlar kışın yapraklarını döker. Ayı, sincap, kurt, geyik ve sansar buranın sakinleridir.

İlginç Bilgi: İğne yapraklı orman biyomları (tayga veya boreal ormanlar), düşük sıcaklıklara dayanıklı ağaçlardan oluşur ve dünyanın en büyük karasal karbon yutaklarından biridir!

İğne yapraklı orman biyomu, Kanada ve Sibirya'da görülür. Sert karasal iklim özelliklerine sahiptir. Düşük sıcaklıklara dayanıklı iğne yapraklı ağaçlardan oluşan bu ormanlarda ayı, geyik, samur ve kunduz yaşar. Dağ biyomunda yükseklik arttıkça sıcaklık düşer ve bitki örtüsü değişir. Tundra biyomu kutuplara yakın yerlerde görülür. Kısa, serin bir yaz dönemi vardır. Likenler, yosunlar ve kısa boylu otlar bitki örtüsünü oluşturur.

Kutup biyomunda sıcaklık yıl boyunca 0°C'nin altındadır ve bitki örtüsü yoktur. Kutup ayısı, fok ve penguen bu zorlu ortamda yaşamlarını sürdürür.

Su biyomları da çeşitlilik gösterir. Tatlı su biyomları göller, baraj gölleri, bataklıklar ve akarsulardan oluşur. Nilüfer, saz ve eğrelti otu gibi bitkiler burada yetişir. Gideneği olan göllerin tuzluluk oranı azdır ve biyoçeşitliliği fazladır. Tuzlu su biyomları denizler ve okyanuslardan oluşur. Planktonlar, yosunlar, balıklar ve karideslerin de aralarında bulunduğu çok sayıda canlı bu biyomda yaşar. Güneş ışınlarının ve sıcaklığın etkisiyle bu suların üst kısımlarında biyoçeşitlilik açısından zenginlik görülür.