Sıcaklık ve Etkileyen Faktörler

Sıcaklık, cisimlerdeki potansiyel enerjinin ortaya çıkmasıyla oluşur ve ısıdan farklıdır. Güneş ışınlarının yere düşme açısı sıcaklığı doğrudan etkiler - dik açıyla gelen ışınlar daha fazla ısı oluşturur.

Dünya'nın küresel şekli nedeniyle, ekvator ve çevresi güneş ışınlarını dik açılarla alır ve bu bölgeler daha sıcak olur. Kutuplara gidildikçe ışınların geliş açısı küçülür ve sıcaklık azalır. Aynı şekilde, gün içinde sabah ve akşam saatlerinde ışınlar eğik gelirken, öğlen saatlerinde dik gelir.

Dünya'nın eksen eğikliği ve yıllık hareketi sonucunda, güneş ışınlarının geliş açısı yıl boyunca değişir. 21 Haziran'da güneş Yengeç Dönencesi'ne, 21 Aralık'ta ise Oğlak Dönencesi'ne dik açılarla vurur. Güneşe bakan yüzeylere bakı denir ve bu yüzeyler daha sıcak olur.

İlginç Bilgi: En yüksek sıcaklıklara Dönenceler çevresinde rastlanır, çünkü bu bölgelerde nem azdır. Nemin az olması, güneş ışınlarının etkisini artırır!

İzoterm (eş sıcaklık) eğrileri Kuzey Yarım Küre'de daha fazla sapmaya uğrar çünkü burada karalar daha geniş yer kaplar. Gulf Stream gibi sıcak su akıntıları, Avrupa'nın batı kıyılarının daha sıcak olmasını sağlar ve izotermlerin kuzeye kaymasına neden olur.

Mevsimsel Sıcaklık Değişimleri ve Yer Şekillerinin Etkisi

Temmuz ayında Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken, en yüksek sıcaklıklar dönenceler çevresindeki çöllerde görülür. Bu dönemde izotermler kara üzerinde kuzeye kayar çünkü karalar hızlı ısınır. Denizlerde ise güneye kayar, çünkü denizler daha geç ısınır.

Ocak ayında ise Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanır ve en düşük sıcaklıklar karasallığın etkisiyle Sibirya bölgesinde görülür. Bu sırada yaz mevsimini yaşayan Güney Yarım Küre'de en yüksek sıcaklıklar dönenceler çevresindeki çöllerdedir.

Dağların güneşe dönük yamaçları (bakı) daha fazla ısınır. Kuzey Yarım Küre'de güney yamaçlar, Güney Yarım Küre'de ise kuzey yamaçlar genelde güneşe dönüktür. Bakı durumundaki yamaçlarda sıcaklık daha yüksektir, karlar daha erken erir ve bitkiler daha erken olgunlaşır.

Unutma: Bakının sıcaklık üzerindeki etkisi en fazla ılıman kuşakta (yani yaşadığımız bölgede) görülür!

Güneşe dönük yamaçlarda sadece sıcaklık değil, güneşlenme süresi de daha fazladır. Bu yüzden tarım, orman ve yerleşim alanlarının üst sınırı da daha yüksektir. Dönenceler arasında ise bakı durumu yıl içinde değişebilir.

Yükselti, Kara-Deniz Dağılışı ve Okyanus Akıntılarının Sıcaklığa Etkisi

Yerden yükseldikçe sıcaklık düşer çünkü atmosfer daha çok yerden ısınır. Her 100 metrede yaklaşık 0,5°C sıcaklık azalışı görülür. Yükseltinin etkileriyle, dağların zirvelerinde ovalara göre daha erken kar yağar ve bitki örtüsü yukarı doğru değişir. Hatta Ekvator'da bile yüksek dağların zirvelerinde kalıcı karlar görülebilir.

Karalar ve denizler farklı ısınma özelliklerine sahiptir. Karalar hızlı ısınıp hızlı soğurken, denizler yavaş ısınır ve yavaş soğur. Bu nedenle:

• Kuzey Yarım Küre'de en sıcak ay karalarda temmuz, denizlerde ağustostur
• En soğuk ay karalarda ocak, denizlerde şubattır
• Yaz aylarında karalar, kış aylarında ise denizler daha sıcaktır

Bunu biliyor muydun? Kuzey Yarım Küre'nin yıllık ortalama sıcaklığı, Güney Yarım Küre'den 2°C daha fazladır çünkü Kuzey'de daha fazla kara kütlesi bulunur!

Okyanus akıntıları da sıcaklığı büyük ölçüde etkiler. Ekvator'da ısınan su kütleleri ile kutuplarda soğuyan su kütleleri yer değiştirdiğinde, geçtikleri bölgelerin sıcaklığını değiştirir. Örneğin, Gulf Stream akıntısı Avrupa'nın batı kıyılarını ısıtırken, Labrador akıntısı Kuzey Amerika'nın doğu kıyılarını soğutur. Bu sayede, aynı enlemdeki yerlerde bile farklı sıcaklık değerleri görülebilir.