11. Sınıf Coğrafya 1. Ünite Çalışma Notları

Biyoçeşitlilik ve Biyomlar

Biyoçeşitlilik bir bölgedeki genlerin, ekosistemlerin ve ekolojik ortamların oluşturduğu bütündür. Ekosistem ise yeryüzünde canlı ve cansızların oluşturduğu birlikteliği ifade eder. Bu çeşitliliği etkileyen fiziksel faktörler arasında iklim, topografya, kara ve denizlerin dağılışı ile toprak özellikleri yer alır.

Biyolojik faktörler ise insanlar ve diğer canlı türleridir. Ayrıca, kıtaların ayrılması ve iklim değişiklikleri gibi palecoğrafya olayları da biyoçeşitliliği şekillendiren önemli etkenlerdendir.

Biyom, benzer yaşam koşullarına sahip bitki ve hayvan topluluklarını içinde barındıran bölgelere denir. Karasal biyomlar arasında çöl, kutup, çayır, yağmur ormanı ve çalı biyomları bulunur. Su biyomları ise tatlı su (akarsu-göl) ve tuzlu su (deniz-okyanus) olarak ikiye ayrılır.

Biliyor muydun? Yağmur ormanları, dünya üzerindeki en zengin biyoçeşitliliğe sahip biyomlardır ve milyonlarca türü barındırırlar.

Ekosistemin Öğeleri ve Madde Döngüleri

Ekosistem, canlı ve cansız öğelerden oluşur. Canlı öğeler bitkiler, hayvanlar ve ayrıştırıcılar iken; cansız öğeler fiziksel etmenler (ışık, sıcaklık, rüzgar, yağış) ve kimyasal etmenlerdir (su, azot, oksijen, karbondioksit, protein, vitamin, karbonhidrat).

Karbon döngüsü, doğadaki en önemli döngülerden biridir. Karbondioksit tüketimi bitkilerin fotosentezi sırasında, deniz hayvanlarının kabuk oluşumunda ve fosil yakıtların oluşumunda gerçekleşir. Karbondioksit üretimi ise canlıların solunumunda, orman yangınlarında, volkanik faaliyetlerde ve fosil yakıtların kullanımı sonucunda olur.

Azot döngüsünde esas kaynak atmosferdir. Atmosferde %78 oranında azot bulunur ancak canlılar tarafından doğrudan kullanılamaz. Bunun için nitrit ve nitrata dönüşmesi gerekir. Oksijen döngüsünde ise atmosferin %21'ini oluşturan oksijen, bitkilerin fotosentezi ve suyun fotolizi yoluyla artar.

Dikkat! İnsan faaliyetleri sonucu artan karbondioksit salınımı, doğal karbon döngüsünü bozarak küresel iklim değişikliğine neden olmaktadır.

Su Döngüsü ve Nüfus Politikaları

Su döngüsü, buharlaşma ve bitkilerin terlemesi ile suyun atmosfere ulaşmasıyla başlar. Atmosferdeki su nem olarak bulunmaktadır ve yağışlarla tekrar yeryüzüne döner.

Nüfus politikası, bir ülkenin nüfusunun artış hızını ve niteliğini değiştirmeye yönelik yapılan her türlü uygulamadır. Bazı ülkeler nüfus artış hızını azaltmaya çalışırken (Hindistan, Kenya, Somali), bazıları ise artırmaya çalışır (Rusya, Fransa, Japonya).

Nüfus artış hızını azaltmak için çocuk sayısının sınırlandırılması, evlenme yaşının yükseltilmesi ve halkın bilinçlendirilmesi gibi uygulamalar yapılır. Türkiye'de 1923-1963 döneminde nüfusu artırmaya yönelik politikalar uygulanmıştır.

Bu dönemde doğumevleri açıldı, çok çocuklu memurların maaşlarına ekler yapıldı ve kalabalık aile yapısı teşvik edildi. Meksika, Arjantin ve Güney Afrika gibi ülkeler ise nüfusun niteliğini iyileştirmeye çalışan ülkelerdendir.

İlginç bilgi: Ülkelerin nüfus politikaları, o ülkenin ekonomik, sosyal ve siyasi koşullarına bağlı olarak değişir ve zaman içinde farklılaşabilir.

Türkiye'nin Nüfus Politikaları ve Şehirler

Türkiye'de 1964-2014 döneminde çekirdek aile yapısı teşvik edildi ve kadınların iş hayatına girmesi kolaylaştırıldı. Kürtaj belli bir haftaya kadar yasallaştı ve evlilik yaşı yükseltildi. 2014 ve sonrasında ise doğum yapan yoksul ailelere maddi destek verildi, çalışan annelerin izin süreleri artırıldı ve kreşler açıldı.

Fonksiyonlarına göre şehirler farklı kategorilere ayrılır. Dini şehirlere Mekke, Medine, Kudüs (dünyada) ve İstanbul, Urfa, Konya (Türkiye'de) örnek verilebilir. İdari şehirler arasında Paris, Roma, Londra (dünyada) ve Ankara (Türkiye'de) bulunur.

Liman şehirleri olarak New York, Tokyo, Singapur (dünyada) ve İstanbul, İzmir, Mersin (Türkiye'de) sayılabilir. Sanayi, maden, turizm ve eğitim gibi diğer fonksiyonlara göre de şehirler sınıflandırılabilir.

Etki alanlarına göre şehirler, küresel (New York, Washington, Paris, Londra, Tokyo), bölgesel (İstanbul, Tahran, Kahire) ve yerel (Amasya, Sinop, Bayburt) etkiye sahip olabilir.

Unutma: Bir şehir birden fazla fonksiyona sahip olabilir. Örneğin İstanbul hem dini, hem liman, hem turizm, hem de eğitim şehri olarak kabul edilir.

Megakentler: Nüfusu 10 Milyonu Geçen Şehirler

Dünyada nüfusu 10 milyonu aşan şehirlere megakent denir ve bu şehirler kıtalara göre farklı dağılım gösterir. Kuzey Amerika'da Los Angeles, New York ve Mexico City önemli megakentlerdir.

Güney Amerika kıtasında Rio De Janeiro, Sao Paulo ve Buenos Aires en kalabalık şehirler arasında yer alır. Afrika kıtasında ise Kahire ve Lagos öne çıkan megakentlerdir.

Avrupa kıtasında İstanbul, Paris ve Moskova 10 milyonu aşan nüfusa sahiptir. Özellikle İstanbul, hem Avrupa hem Asya kıtasında yer alan özel konumuyla dikkat çeker.

Asya kıtasında Tokyo, Jakarta, Karaçi, Pekin ve Kalküta gibi devasa şehirler bulunur. Bu şehirler genellikle ülkelerinin ekonomik, kültürel ve siyasi merkezleri olma özelliği taşır ve hızlı göç alırlar.

Merak ettiysen: Megakentler genellikle ülkelerinin en önemli ekonomik merkezleridir, ancak bu durum beraberinde trafik, hava kirliliği ve altyapı sorunlarını da getirmektedir.