10. Sınıf Coğrafya Ders Notları

Dünyanın İç Yapısı ve Levha Tektoniği

Dünya'nın içi soğan gibi katmanlardan oluşuyor ve her katmanın kendine özgü özellikleri var. En dıştaki litosfer (yer kabuğu) yoğunluğu en az olan katman - tıpkı bir elmanın kabuğu gibi ince ama çok önemli.

Litosfer sial ve sima olmak üzere ikiye ayrılır. Sial karaların altında kalın, okyanusların altında ince; sima ise tam tersi - okyanusların altında kalın, karaların altında ince.

Ortadaki manto (pirosfer) yoğun, sıcak ve akışkan bir katman. Yerkürenin yaklaşık 2/3'ünü oluşturuyor ve buradaki konveksiyonel hareketler iç kuvvetlerin kaynağını oluşturuyor. En içteki çekirdek (nife) ise en yoğun ve en sıcak katman - iç kısmı aşırı basınçtan dolayı katı, dış kısmı akışkan.

Bilgi Kutusu: Wegener'e göre dünya başlangıçta Pangea adı verilen tek bir kıtaydı ve zamanla Laurasia ile Gondwanaland olarak ikiye ayrıldı!

Jeolojik Devirler - Dünya'nın Tarihçesi

Prekambriyen (4 milyar yıl) döneminde ilk canlılar ve kıta çekirdekleri oluştu. Bu dönemde bakteriler, su yosunları türünden ilk bitkiler ortaya çıktı ve atmosfer ile sular oluşmaya başladı.

Paleozoik (370 milyon yıl) döneminde karalar hâlâ Pangea halindeydi. Sık ormanların bulunduğu bu dönemde taş kömürü oluşumu gerçekleşti ve Hersinyen/Kaledoniyen dağları meydana geldi. İlk omurgalı canlılar ve kara bitkileri de bu dönemde ortaya çıktı.

Mezozoik (170 milyon yıl) dinozorların dönemiydi! Pangea ikiye ayrıldı, ilk memeliler ve kuş türleri oluştu. Tethys denizi de bu dönemde meydana geldi.

Senozoik Tersiyer (80 milyon yıl) döneminde Türkiye oluştu ve tuz, petrol, bor, linyit yatakları meydana geldi. Atlas ve Hint Okyanusu ile Alp-Himalaya dağları da bu dönemde oluştu.

Önemli: Türkiye genç oluşumlu olduğu için deprem ve volkanik olaylar sık görülür!

Kuarterner ve Jeolojik Zamanları Ayırt Eden Faktörler

Kuarterner (4. jeolojik zaman) döneminde insanlar oluştu ve günümüzdeki iklimler şekillenmeye başladı. Anadolu toptan yükseldi, Ege Denizi ile İstanbul ve Çanakkale boğazları meydana geldi.

Jeolojik zamanları birbirinden ayırt etmek için bazı ipuçları kullanıyoruz. Yer şekillerinin oluşumu, iklim değişiklikleri, canlıların oluşumu ve yok olması, kayaç özellikleri ve fosiller en önemli faktörler.

Ayrıca dağ oluşumları ve kıta oluşumları da jeolojik zamanları belirlememize yardımcı oluyor. Bu faktörler sayesinde milyonlarca yıl öncesini anlayabiliyoruz.

İpucu: Fosiller geçmiş dönemleri anlamak için en güvenilir kanıtlardır!

Orojenez - Dağ Oluşumu

Orojenez yani dağ oluşumu, iki kıtasal levhanın karşılaşması sonucu gerçekleşir. Okyanus dibinde biriken tortulların özelliklerine göre farklı dağ tipleri oluşur.

Esnek tortullar kıvrım dağlarını, sert tortullar ise kırık dağlarını meydana getirir. Kıvrım dağlarında antiklinal ve sinklinal yapılar görülür ve bu bölgelerde deprem, kaplıca ve mağaralara rastlanır.

Yeryüzünde ilk kıvrım dağları Prekambriyen'de meydana gelen Huron kıvrımlarıdır. Türkiye'de Kıyı Ege'deki Kat, Madra, Yunt, Boz, Aydın, Menteşe dağları bu tür yapılardır.

Dağlar arasındaki ovalar olan Bakırçay, Gediz, Büyük-Küçük Menderes grabene örnektir. Dünyanın en uzun rift çukuru da Afrika'dadır.

Not: Türkiye'nin dağlık yapısı genç oluşumlu olmasından kaynaklanır!

Epirojenez - Kıta Oluşumu

Epirojenez, kara kütlelerinin bir bütün olarak yükselmesi veya alçalması olayıdır. Bu olayın gerçekleşmesi için izostatik dengenin (manto ve yer kabuğu arasındaki denge) bozulması gerekir.

Karalar çeşitli sebeplerle ağırlaşıp alçalabilir: volkanik faaliyetler, dağ oluşumu, buzullaşma, akarsu biriktirmesi. Ya da hafifleyip yükselebilir: buzul erimesi, akarsu aşındırması.

Regresyon karaların yükselmesine bağlı olarak deniz seviyesinin gerilemesi, transgresyon ise denizlerin karaya doğru ilerlemesidir. Epirojenez uzun ve yavaş bir süreçtir.

Bu hareket dikey yöndedir ve tortullarda kıvrılma-kırılma olmaz. Sonucunda kara ve denizlerin yüz ölçüleri değişir, ria, fiyort, dalmaçya gibi kıyı tipleri oluşur.

Özellik: Epirojenez sayesinde akarsu vadileri ile kıyılarda basamaklar oluşur!

Volkanizma ve Türkiye'deki Volkanik Dağlar

Volkanik araziler toprak açısından mineral bakımından zengin ve verimli olduğu için tehlikeli olmasına rağmen yerleşimin fazla olduğu alanlardır. Ayrıca madencilik bakımından da zenginlik sunar.

Japonya, Endonezya ve Orta Amerika gibi bölgelerdeki aktif volkanlara "Ateş Çemberi" denir. Bu bölgeler Pasifik'in etrafını çevreleyerek dünyanın en aktif volkanik kuşağını oluşturur.

Türkiye'deki volkanik dağlar Ağrı Dağı, Nemrut Dağı ve Hasan Dağı'dır. Bu dağlar ülkemizin jeolojik açıdan genç oluşumlu olmasının bir kanıtıdır.

İlginç Bilgi: Volkanik bölgeler tehlikeli olmasına rağmen zengin toprakları nedeniyle yoğun yerleşim görür!

Volkanizma Türleri ve Şekilleri

Volkanizma, magmanın yeryüzüne çıkması veya sokulması olayıdır. Belli bir noktada gerçekleşirse merkezi, bir hat boyunca olursa çizgisel, belirli bir alan boyunca olursa alansal volkanizma denir.

Derinlik volkanizması magmanın yer altında soğumasıyla oluşur. Batolit çok geniş alanlarda kubbe biçiminde, lakolit mantar şeklinde, sill paralel, dayk ise dik olarak oluşur.

Yüzey volkanizmasında krater patlamayla oluşan çukurlar, kaldera ise daha geniş çukurlardır. Lav düzlüğü akışkan lavların yayılmasıyla, lav platosu ise bunların akarsu tarafından parçalanmasıyla meydana gelir.

Magma sıvıysa lav, katıysa tüf oluşturur. Bu terimler volkanik faaliyetleri anlamak için çok önemli.

Pratik Bilgi: Volkanik şekiller magmanın özelliklerine ve soğuma hızına göre farklılık gösterir!

Volkan Yapıları ve Depremler

Volkan konisi volkanik faaliyetler sırasında çıkan malzemelerin üst üste birikmesiyle oluşur. Katı malzemeler tabakalı, akışkan malzemeler lavlı volkanları meydana getirir. Baca magma haznesi ile krater arasındaki kanaldır.

Deprem (seizma) yer kabuğunda oluşan sarsıntılardır ve sismograf ile ölçülür. Üç türü vardır: çökme depremi (yer altı boşluklarının çökmesi), volkanik deprem (Türkiye'de görülmez), tektonik deprem (fay hatlarında enerji açığa çıkması).

Hiposantr depremin yer içindeki ilk noktası, episantr ise yüzeyde hissedildiği ilk noktadır. Depremin doğal ve beşeri unsurlar üzerindeki etkisine "depremin şiddeti" denir.

Fay tipleri normal fay, ters fay, yanal atımlı fay ve bindirme fay olmak üzere dört türdür. Bu faylar depremlerin oluşum mekanizmasını anlamamızı sağlar.

Güvenlik: Türkiye aktif fay hatları üzerinde olduğu için deprem hazırlığı yapmak önemli!

Kayaç Türleri ve Sınıflandırması

Kayaçlar bir veya birden fazla mineralin birleşmesinden oluşan katı ve doğal maddelerdir. Üç ana gruba ayrılır: magmatik (püskürük), tortul ve başkalaşım kayaçları.

İç püskürük kayaçlar (granit, diyorit, gabro, siyenit) yerin derinliklerinde yavaş soğudukları için iri kristallidir. Dış püskürük kayaçlar (andezit, bazalt, obsidyen, tüf) hızlı soğudukları için ince kristallidir.

Tortul kayaçlar üç alt gruba ayrılır: Fiziksel tortul (çakıl taşı, kum taşı, kil taşı, kömür), kimyasal tortul (kalker, jips, dolomit) ve organik tortul kayaçlar (tebeşir, mercan kalkeri).

Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların basınç ve sıcaklık etkisiyle değişmesiyle oluşur: mermer, gnays, kuvarsşist, mikaşist gibi.

Hatırlatma: Kimyasal tortul kayaçlar suda kolay çözünebilen kayaçlardır!

Püskürük Kayaçların Özellikleri

Püskürük kayaçlar magmanın katılaşmasıyla oluşur ve volkanik ya da magmatik kayaçlar olarak da adlandırılır. İki ana gruba ayrılır: iç püskürük ve dış püskürük kayaçlar.

İç püskürük kayaçlar yerin derinliklerinde püskürmüş lavlardır. İri kristalli yapıları vardır çünkü yavaş soğurlar. Zamanla üst tabakalar aşınıp bu kayaçlar yüzeye çıkar. Granit, diorit, gabro ve siyenit örnekleridir.

Dış püskürük kayaçlar yeryüzünde hızlı soğuma gerçekleştikleri için ince kristallidir. Bazalt, obsidyen (volkan camı), andezit, tüf ve sünger taşı bu grubun örnekleridir.

Bu kayaçların kristal boyutları ve oluşum yerleri, magmanın soğuma hızıyla doğrudan ilişkilidir. Bu bilgi jeoloji sınavlarında sık çıkan konulardan biridir.

Sınav İpucu: İç püskürük = iri kristal, dış püskürük = ince kristal formülünü unutma!