10. Sınıf Coğrafya: Akarsular ve Rüzgarlar

Dış Kuvvetler

Dış kuvvetler Güneş'ten aldıkları enerjiyle yeryüzünü sürekli şekillendiren doğal güçlerdir. Bu kuvvetler aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla çevremizde gördüğümüz tüm yer şekillerini oluşturur.

Her bölgede farklı özellikler gösteren bu kuvvetler, milyonlarca yıldır Dünya'nın yüzeyini değiştiriyor. Dağların aşınması, vadilerin kazılması, deltaların oluşması - hepsi bu süreçlerin eseridir.

Dikkat: Dış kuvvetler sadece yıkıcı değil, aynı zamanda yapıcıdır - aştıkları yerlerdeki malzemeleri başka yerlere taşıyarak yeni şekiller oluşturur.

Akarsular

Akarsular belirli bir yatak içinde akan sular olup, en aktif dış kuvvetlerden biridir. Su akışının hızı, yağış miktarı, bitki örtüsü ve eğim gibi faktörler akarsuların şekillendirici gücünü belirler.

Denge profili kavramı çok önemli: akarsu zamanla yatak eğimini azaltarak deniz seviyesine yakın, çok az eğimli bir profil kazanır. Bu profile ulaştığında aşındırma gücü azalır, ulaşım ve tarımcılık için elverişli hale gelir.

Akarsu rejimi yıl içindeki su seviyesi değişimidir. Düzenli rejimli akarsular sürekli benzer debiye sahipken, düzensiz rejimliler mevsimsel büyük değişimler gösterir.

İpucu: Denge profiline ulaşmamış akarsuların eğimi fazladır ve baraj yapımına uygundur, ancak ulaşım zordur.

Akarsu Şekilleri

Vadi tipleri akarsuların aşındırma gücüne göre değişir. Çentik vadi V şeklinde derin vadilerdir. Boğaz vadi akarsuların dağ sıralarını enine yarmasıyla oluşur. Kanyon vadi kalkerli arazide yatay tabakalar aşındırılarak oluşan dik yamaçlı vadilerdir.

Peribacaları volkanik sahalarda bazalt ve tüflerin sel suları tarafından aşındırılmasıyla oluşur. Hem iç hem dış kuvvetlerin ortak eseridir.

Menderes eğimin azaldığı yerlerde akarsuların oluşturduğu büklümlerdir. Dış bükey kısımlar aşındırılır (çarpak), iç bükey kısımlarda malzeme birikir (yönak).

Platelar akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış yüksek düzlüklerdir. Türkiye'nin Anadolu Platosu bunun güzel bir örneğidir.

Önemli: Her vadi tipi farklı jeolojik koşullarda oluşur - kayaç direnci ve akarsu gücü dengesine bağlıdır.

Akarsu Biriktirme Şekilleri

Delta akarsuyun denize döküldüğü yerde malzeme biriktirmesiyle oluşur. Delta oluşması için kıyı derinliğinin az, kıta sahanlığının geniş, akıntı ve gelgit etkisinin zayıf olması gerekir.

Ovalar yüzeyi alüvyonlarla kaplı geniş düzlüklerdir. Tektonik ovalar graben ve senklinal alanlarda, dağ eteği ovalar birikinti konilerinin birleşmesiyle, delta ovalar ise nehir ağızlarında oluşur.

Birikinti konisi eğimli yamaçlardan inen suların malzemeleri eğimin azaldığı yerde biriktirmesiyle oluşur. Yan yana gelen koniler birikinti yelpazesi oluşturur.

Irmak adası akarsu yatağının genişlemesi ve debinin azalması sonucu oluşan geçici şekillerdir.

Dikkat: Ovalar hem iç hem dış kuvvetlerin ortak eseridir - önce çökme veya alçalma, sonra dolgu süreci.

Karstik Şekiller

Karstik arazi kalker, jips, kaya tuzu gibi kolay eriyen kayaçlardan oluşan arazilerdir. Bu kayaçların çözünmesiyle çeşitli yer şekilleri oluşur.

Lapya kar ve yağmur sularının kalkerli yamaçlarda oluşturduğu küçük oluklar, dolin oval şekilli erime çukurları, uvala dolinlerin birleşmesiyle oluşan büyük çukurlardır.

Polye ova görünümlü en büyük karstik çukurlardır. Yüzeyleri alüvyal topraklarla kaplı olduğundan karstik ova da denilir. Obruk yer altı boşluklarının tavanının çökmesiyle oluşan derin çukurlardır.

Mağara yer altına sızan suların oluşturduğu çatlakların genişlemesiyle oluşur. Birden fazla mağaranın birleşmesiyle galeri oluşur.

Önemli: Karstik alanlarda toprak çukurlarda toplandığından tarım olanakları sınırlı, yerleşmeler dağınıktır.

Karstik Birikim Şekilleri

Sarkıt mağara tavanından sızan suların içindeki kalsiyum karbonatın aşağı doğru büyümesiyle, dikit mağara tabanından yukarı doğru büyümesiyle oluşur. Bunların birleşmesi sütun oluşturur.

Traverten yeryüzüne çıkan suların içindeki kalsiyum karbonatın kayaların üzerine çökmesiyle oluşur. Türkiye'de Denizli, Burdur, Sivas gibi yerlerde bulunur ve yapı malzemesi olarak kullanılır.

Su batan (düden) karstik çukurların tabanında bulunan ve suları yer altına boşaltan şekillerdir. Su çıkan (vokluze) ise yer altı sularının yüzeye çıktığı kaynaklardır.

Kör vadi ağzı kapalı olan vadi tipidir. Su düdenlerden yer altına sızarak akışını yer altında sürdürür.

Bilgi: Traverten hem mermerle birlikte kullanılan önemli bir yapı malzemesidir hem de Pamukkale gibi doğal güzelliklerin kaynağıdır.

Rüzgar Şekilleri

Rüzgarlar kurak ve yarı kurak bölgelerde en önemli şekillendirici kuvvettir. Bitki örtüsünün zayıf, toprağın kuru ve gevşek olduğu yerlerde en etkilidir.

Mantar kaya (şeytan masası) rüzgarın taşıdığı malzemelerin kabarık kayaların alt kısımlarını daha çok aşındırmasıyla oluşur. Yardang rüzgar yönüne paralel uzanan oluklardır.

Hamada (çöl kaldırımı) ufalakmış malzemelerin taşınması sonucu açığa çıkan kayalardır. Şahit tepe sert ve yumuşak tabakaların farklı oranlarda aşındırılmasıyla oluşur.

Lös rüzgarın taşıdığı ince malzemellerin birikimi, kumul kum malzemelerinin tepeler halinde birikmesidir. Barkan hilal şeklinde açılmış kum tepeleridir.

Önemli: Rüzgar etkisinin güçlü olması için bitki örtüsünün olmaması, toprağın kuru ve zemin yapısının gevşek olması gerekir.

Buzullar

Buzullar yıl boyunca erimeyen kar kütlelerinin buzkar, sonra buza dönüşmesiyle oluşur. Dünya'daki tatlı suyun %98,5'ini oluştururlar ve okyanuslardan sonra ikinci büyük su deposudur.

Örtü buzulu Antarktika ve Grönland gibi büyük kara parçalarını kaplar. Takke buzulu yüksek dağların zirvelerini örter. Kalıcı kar sınırı enlem arttıkça deniz seviyesine yaklaşır.

Hörgüç kaya buzulun sert kayaları çizerek aşındırmasıyla, sirk çukuru küçük buzul kütlelerinin aşındırmasıyla oluşur. Buzul vadisi U şeklindeki vadilerdir.

Moren buzulların taşıdığı malzemelerin erime bölgesine biriktirmesiyle oluşur. Drumlin buzul hareketi sırasında tabanda biriken malzemelerden oluşur.

Dikkat: Buzul oluşabilecek yükseklik enlem arttıkça azalır - ekvator yakınında 4400m, Alplerde 2500m, kutupta deniz seviyesinde.

Kıyı Şekilleri

Kıyıları şekillendiren deniz suyu hareketleri dalga, akıntı ve gelgittir. Dalga su yüzeyindeki salınımlardır ve oluşumunda en önemli etmen rüzgarlardır.

Tsunami deniz ya da okyanus tabanlarındaki deprem, volkanik faaliyetler sonucu oluşan uzun periyotlu deniz dalgasıdır. Normal dalgalardan çok daha yıkıcı güçtedir.

Dalgalar çarptıkları kıyıları aşındırarak şekillendirir. Aşınan malzemeler kıyı boyunca biriktirilir ve böylece aşınım ve birikim şekilleri oluşur.

Dalgaların oluşturduğu şekiller kıyı gerisindeki yer şekillerine bağlıdır. Sert kayalık kıyılarda farklı, kumlu kıyılarda farklı şekiller ortaya çıkar.

Önemli: Kıyı şekilleri sürekli değişir çünkü deniz dalgaları hiç durmadan kıyıları etkiler.