10. Sınıf Coğrafya: İç Kuvvetler Konu Anlatımı

İç Kuvvetler

Dünyamızın şekillenmesinde etkili olan iç kuvvetler dört temel grupta incelenir:

Epirojenez (kıta oluşumu), geniş yer kabuğu parçalarının yavaşça yükselip alçalmasıyla oluşan dikey hareketlerdir. Bu hareketler sonucunda deniz ilerlemesi veya gerilemesi gibi olaylar gözlemlenir.

Orojenez (dağ oluşumu), tortul tabakaların yan basınçlarla sıkışması sonucu oluşan dağlık alanları ifade eder. Kıvrım ve kırık dağlar bu şekilde oluşur.

Volkanizma, magmanın yeryüzüne çıkması veya yüzeye yakın yerlere sokulması olayıdır. Volkanlar ve lav akıntıları bu sürecin sonucudur.

Deprem (seizm), yer kabuğunda çeşitli nedenlerle meydana gelen kısa süreli sarsıntılardır.

Not: İç kuvvetlerin oluşumu sırasında yer kabuğunda meydana gelen hareketlere "tektonik hareket" adı verilir.

Epirojenez (Kıta Oluşumu)

Epirojenez, geniş yer kabuğu parçalarının dikey doğrultuda yavaşça yükselip alçalmasıdır. Bu hareketlerin temelinde izostatik denge yatar.

Farklı yoğunluk ve kalınlıktaki yer kabuğu parçaları, manto üzerinde yüzer durumdadır. Ağırlıklarının değişmesiyle izostatik denge bozulur ve epirojenez olayı gerçekleşir:

• Aşınma sonucu kara kütlesinin yükü azalır ve arazi yükselir → Jeoantiklinal (kara kütlesi) oluşur
• Birikme sonucu kara kütlesinin yükü artar ve arazi alçalır → Jeosenklinal (deniz çukuru) oluşur

Bu hareketler sonucunda iki önemli olay gözlenir:

• Transgresyon: Kara kütlesinin ağırlaşıp alçalmasıyla denizin karaya doğru ilerlemesi
• Regresyon: Kara kütlesinin hafifleyip yükselmesiyle denizin geri çekilmesi

Biliyor musun? İskandinav Yarımadası yılda 0,5 cm yükselirken, Venedik şehri her yıl birkaç milimetre çökmektedir!

Orojenez (Dağ Oluşumu)

Orojenez, tortul tabakaların yan basınçlara uğrayarak kıvrılması veya kırılması sonucu dağların oluşmasıdır. Bu süreç iki şekilde gerçekleşir:

1. Kıvrım Dağların Oluşumu: Esnek tortul tabakalar yan basınçlar altında kıvrılarak yükselir. Kıvrılan tabakaların:

• Yükselen kubbe kısımlarına → Antiklinal
• Çukurlaşan kısımlarına → Senklinal denir

2. Kırık Dağların Oluşumu: Esnekliğini yitirmiş sert tabakalar yan basınçlara uğradığında kırılır. Kırılma sonucu:

• Yükselen kısımlara → Horst
• Alçalan kısımlara → Graben denir

Dünya tarihinde dört büyük orojenez dönemi yaşanmıştır:

• Prekambriyen'de → Huron Kıvrımları (dünyanın ilk kıvrım dağları)
• Paleozoyik'te → Kaledoniyen (İskoç, Norveç dağları) ve Hersiniyen (Ural, Appalaş dağları)
• Mesozoyik ve Tersiyer'de → Alp Kıvrımları (Alpler, Himalayalar, And Dağları)

Önemli Örnek: Himalaya Dağları, Hindistan Levhası'nın Avrasya Levhası'na çarpması sonucu oluşmuş ve hala yükselmekte olan kıvrım dağlardır.

Volkanizma

Volkanizma, magmanın yeryüzüne çıkması veya yüzeye yakın yerlere sokulması olayıdır. Oluşum yerine göre ikiye ayrılır:

1. Derinlik Volkanizması: Magmanın yer kabuğunun çeşitli derinliklerinde soğumasıyla oluşan şekillerdir.

• Batolit: Büyük magma kütleleri
• Lakolit: Mantarımsı magma kütleleri
• Dayk: Tabakalar arasına dikey sokulan magma
• Sill: Tabakalar arasına yatay sokulan magma

2. Yüzey Volkanizması: Magmanın yeryüzüne ulaşması sonucu oluşan şekillerdir.

• Krater: Volkan konilerinin üst kısmında oluşan çukur
• Kaldera: Patlamalar veya çöküntülerle genişlemiş krater
• Maar: Magmadan çıkan gazların patlamasıyla oluşan çukur
• Volkan Konisi: Magmadan gelen malzemelerin birikmesiyle oluşan şekil (Kül konisi, Kalkan volkan, Tabakalı volkan)

Dikkat! Dünya volkanlarının yaklaşık %75'i Pasifik Levhası çevresinde bulunur. Bu alana "Ateş Çemberi" denir. Volkanik bölgeler, mineral açısından zengin topraklara sahip olduğundan genellikle nüfus yoğunluğu fazladır.

Deprem (Seizm)

Deprem, yer kabuğunda çeşitli nedenlerle meydana gelen kısa süreli sarsıntılardır. Depremin oluştuğu noktaya iç merkez (hiposantır), deprem dalgalarının yeryüzüne ilk ulaştığı noktaya ise dış merkez (episantır) denir.

Depremin büyüklüğü sismograf adı verilen aletle ölçülür ve Richter ölçeği ile sınıflandırılır.

Depremler oluşum nedenlerine göre üçe ayrılır:

1. Tektonik Depremler: Levha hareketleriyle oluşan kırılmalar sonucu meydana gelir (en yaygın tür)
2. Volkanik Depremler: Volkanizma faaliyetleri sırasında oluşur
3. Çöküntü Depremleri: Yer altındaki boşlukların çökmesiyle oluşur

Yer kabuğundaki kırıklara fay denir. Faylar hareket yönlerine göre üçe ayrılır:

• Normal fay
• Ters fay
• Yanal atımlı fay

Dünyada üç önemli deprem kuşağı vardır:

1. Pasifik Deprem Kuşağı (Japonya, Şili, ABD'nin batısı)
2. Akdeniz-Himalaya Deprem Kuşağı (Türkiye, İtalya, İran)
3. Atlantik Deprem Kuşağı

İlginç Bilgi: Dünyadaki depremlerin yaklaşık %90'ı Pasifik ve Akdeniz-Himalaya deprem kuşaklarında meydana gelir. Bugüne kadar kaydedilen en büyük deprem, 1960 yılında Şili'de gerçekleşen 9,5 büyüklüğündeki depremdir.