10. Sınıf Coğrafya: Doğal Afetleri Anlama

Doğal Afetlere Giriş

Doğal afetler, can ve mal kayıplarına yol açan büyük doğa olaylarıdır. İnsanın doğal dengeyi bozması bu afetlerin sayısını artırmaktadır. Normal bir doğa olayının afete dönüşmesi ise ekstrem bir durumdur.

Doğal afetler dört ana gruba ayrılır: Jeolojik (deprem, volkan, tsunami), Meteorolojik (fırtına, kuraklık, çığ), Hidrolojik (sel, taşkın) ve Jeomorfolojik (kitle hareketleri, erozyon) kökenli afetler.

Afetlerin oluşumunda yeryüzü şekilleri, jeolojik yapı, iklim özellikleri ve insan faktörleri etkilidir. Kıtalar arasında afet sıralaması şöyledir: Asya > Afrika > Amerika > Avrupa > Avustralya. Gelişmiş ülkeler aldıkları önlemlerle zararları minimize edebilmektedir.

Önemli Not: Bazı afetler (deprem, tsunami) hızla gelişirken, bazıları (kuraklık) yavaş gerçekleşir.

Deprem

Depremler, yer kabuğundaki fay kırıklarından açığa çıkan enerjinin dalgalar halinde yayılmasıyla oluşur. Bu alanı inceleyen bilim dalına sismoloiji denir.

Üç tür deprem vardır: Göçme depremleri (karstik alanlarda), volkanik depremler (aktif volkan çevresi) ve levha hareketleri (en geniş etki alanlı). Depremin etkisi iki şekilde ölçülür: Büyüklük (açığa çıkan enerji) ve şiddet (verdiği hasar).

Depremin zararını belirleyen faktörler: büyüklük, merkeze yakınlık, zemin özellikleri ve binaların dayanıklılığıdır. Bu faktörler göz önünde bulundurularak önlemler alınır.

Bilgi: En ölümcül deprem 1556'da Çin'de olmuş, 830 bin kişi hayatını kaybetmiştir.

Deprem Kuşakları ve Türkiye

Dünya üzerinde iki ana deprem kuşağı bulunur. Büyük Okyanus çevresi (Pasifik Ateş Çemberi) dünya depremlerinin %80'inin yaşandığı yerdir. ABD'nin batısı, Japonya, Şili ve Endonezya bu kuşakta yer alır.

Alp-Himalaya deprem kuşağı ise Akdeniz çevresinden Himalayalar'a kadar doğu-batı yönünde uzanır. Türkiye, İran, Hindistan ve İtalya bu kuşakta bulunur.

Türkiye'de üç önemli deprem bölgesi vardır: Kuzey Anadolu Fay Hattı (İzmit Körfezi'nden Aras vadisine), Batı Anadolu Fay Hattı (Trakya'nın güneyi ve Batı Anadolu) ve Güneydoğu Anadolu Fay Hattı (İskenderun Körfezi'nden Van'a kadar).

Dikkat: Türkiye, Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde olduğu için deprem riski yüksek bir ülkedir.

Volkanlar

Volkanlar, yerin derinliklerindeki erimiş kayaç ve gazların yer kabuğunun zayıf yerlerinden çıkmasıyla oluşur. Bu sırada çıkan sıvı maddeye lav denir.

Volkanlar genellikle Büyük Okyanus çevresi, Akdeniz ekseni, Atlas ve Hint Okyanusu çevresinde bulunur. Volkanik püskürmeler sırasında çamur selleri, kül çığları ve zehirli gaz akışları meydana gelir.

Volkanik topraklar mineralce zengin ve verimli olduğu için tehlikeye rağmen insanları çeker. Volkanik küller hava ulaşımını engelleyip güneş ışınlarını keserek sıcaklığı düşürür. Endonezya'da 150 aktif volkan bulunması buna örnektir.

İlginç Bilgi: Volkanik patlamalar sırasında dağlar kısalabilir - Endonezya'daki Tambora volkanı buna örnektir.

Tsunami

Tsunami, okyanus ya da deniz tabanındaki deprem, volkanik patlama veya kütle hareketleri sonucu oluşan dev dalgalardır. Bu dalgalar 50 metreye kadar yükselebilir ve ekstrem hızlara ulaşabilir.

Tsunami olayları en çok Büyük Okyanus'ta meydana gelir. En ölümcül tsunami 26 Aralık 2004'te Endonezya'da gerçekleşmiş ve 226 bin kişi hayatını kaybetmiştir.

1960'ta Şili açıklarındaki depremden kaynaklanan tsunami dalgaları önce Hawaii Adaları'nı, sonra Japonya kıyılarını etkilemiştir. Bu durum tsunaminin ne kadar geniş alanlara ulaşabildiğini gösterir.

Önlem: Büyük Okyanus'ta kurulan erken uyarı sistemleri ile kıyılar boşaltılarak güvenli yerlere geçiş sağlanır.

Fırtınalar

Fırtınalar, ısınan ve soğuk bölgeler arasındaki şiddetli hava hareketleridir. Genellikle tropikal kuşakta oluştukları için tropikal fırtınalar adını alırlar.

Fırtınalar oluştukları yere göre farklı isimler alır: Kuzey Yarımküre'de Atlas Okyanusu üzerindeki kasırga, Büyük Okyanus kıyılarındaki tayfun ve Güney Yarımküre'deki tropikal siklon.

Hortumlar, fırtına sırasında halka şeklinde dönen hava girdaplarıdır ve en şiddetli olanıdır. Tropikal kuşakta 5°-20° arasındaki okyanus kıyılarında etkilidir. Türkiye Orta Kuşak'ta olduğu için etkilenmez.

Fırtınalar tekneleri batırır, ağaçları söker, evlere zarar verir ve şiddetli yağmurlarla sellere neden olur. Bangladeş, ABD ve Myanmar en çok etkilenen ülkelerdir.

Bilgi: Hortumlar basınç ve ısı farkından oluşur ve fırtınaların en şiddetli halidir.

Kuraklık

Kuraklık, herhangi bir yerin nem miktarındaki dengesizlik ve düşüş sonucu meydana gelen afettir. En uzun sürede gerçekleşen ve en etkili meteorolojik afettir.

Kuraklığın ortaya çıkmasında yağış azlığı, yüksek sıcaklık ve fazla buharlaşma etkilidir. Kuraklık sonucunda bölge yaşanmaz hale gelir, göçler başlar ve tarımsal verim düşer.

Kuraklık aynı zamanda sulak alanları kurutur, içme suyu ihtiyacını karşılanamaz hale getirir ve salgın hastalıkları artırır. Hidroelektrik üretim de düşer. Somali, Sudan, Etiyopya gibi Afrika ülkeleri ile Çin ve Hindistan kuraklıktan en çok etkilenen ülkelerdir.

Gelecek Uyarısı: Küresel iklim değişiklikleri etkisiyle kuraklık gelecekteki en büyük küresel sorun olarak görülmektedir.

Çığ

Çığ, aşırı kar yağışlarının yaşandığı eğimli arazilerde birikmiş kar örtüsünün yer çekimi etkisiyle kaymasıdır. Bitki örtüsü olmayan düz ve engebeli arazilerde daha sık gerçekleşir.

Çığın oluşumunda hava sıcaklığı, biriken karın durumu, depremler ve insan faktörleri etkilidir. Yüksek dağlık bölgelerde (Alp-Himalaya, And Dağları) daha çok görülür.

Çığ tehlikesi altındaki alanlar dağlık yerleşimler, kar yağışının fazla olduğu bölgelerden geçen yollar ve kayak yapılan yerlerdir. Yer çekiminin yanında patlama, yüksek ses veya titreşim de çığa neden olur.

Türkiye'de Doğu Anadolu Bölgesi'nde en fazla görülür. Hakkâri, Bingöl, Tunceli, Siirt, Bitlis ve Elazığ çığ tehlikesinin en yüksek olduğu yerlerdir.

Dikkat: Kayak sporu yapanlar da çığ tehlikesiyle karşılaşabilir, bu nedenle güvenlik önlemleri alınmalıdır.

Sel ve Taşkınlar

Sel, bir yüzeyi geçici olarak su altında bırakan, akarsu yataklarındaki ani ve büyük su baskınlarıdır. Doğal afetler içinde en sık meydana gelen ve can-mal kayıplarına neden olan afetlerdir.

Sel ve taşkın arasında farklar vardır: Sel hızlı akış gösterir ve eğimin fazla olduğu yerlerde görülürken, taşkın akış göstermez ve eğimin az olduğu yerlerde gerçekleşir. Sel ani etkili iken taşkın uzun sürelidir.

Sel genellikle ani-fazla yağış, kar erimeleri veya baraj setlerinin yıkılması sonucu oluşur. Akarsu yatağına yerleşme kurulması ve köprü yapımındaki hatalar da sel riskini artırır.

Taşkınlar sonucunda evler su altında kalır, insanlar boğulur, kanalizasyon suları içme sularına karışarak salgın hastalıklara sebep olur ve tarım ürünleri çürür.

Önemli: Sel ve taşkınlar depremden sonra en çok maddi-manevi hasara neden olan doğal afetlerdir.

Kitle Hareketleri

Kitle hareketleri, yer çekiminin etkisiyle kaya ve toprak kütlelerinin eğim doğrultusunda hareket etmesidir. Kayaç yapısı, eğim, yağış, bitki örtüsü ve insan faaliyetlerine bağlı olarak oluşur.

Kaya düşmesi kayaç parçalarının koparak aşağı inmesi, toprak kayması gevşek toprak örtüsünün yer değiştirmesi, heyelan ise toprak ile birlikte alttaki kaya tabakalarının hareket etmesidir.

Killi yapıdaki araziler şiddetli yağışla suya doygun hale gelir, şişer ve ağırlaşır. Su etkisiyle kayganlaşan katmanlar eğim doğrultusunda hareket eder. Yamaçlardaki ağaçların kesilmesi yamacın doğal dengesini bozar.

Kitle hareketleri ulaşımı engeller, yollara zarar verir, ev ve otomobillerde maddi zararlara neden olur ve can kaybına yol açar.

Çevre Uyarısı: Yamacların ağaçsızlaştırılması doğal dengeyi bozarak kitle hareketleri riskini artırır.