TYT Biyoloji: Lipitlerin Özellikleri ve Görevleri

Lipitlerin Özellikleri ve Çeşitleri

Lipitler (yağlar) suda çözünmeyen organik bileşiklerdir. Vücutta enerji kullanımında karbonhidratlardan sonra ikinci sırada gelirler. Bol miktarda hidrojen atomu içerdiklerinden yüksek enerji verirler.

Vücutta birçok hayati görevi vardır: vücut ısısını korurlar, iç organları darbelere karşı koruyucu bir tabaka oluştururlar ve yağda eriyen vitaminlerin emilimini kolaylaştırırlar. Göçmen kuşlar, çöl develeri ve kış uykusuna yatan hayvanlar vücutlarında yağ depolar.

Lipitler üç ana gruba ayrılır: Nötr yağlar (depo görevi görür), fosfolipitler (yapısal görev görür) ve steroidler (düzenleyici görev görür). Nötr yağların yapıtaşı üç yağ asidi ve bir gliseroldür. Sentezlenirken 1 gliserol + 3 yağ asidi birleşerek trigliserit ve 3 su molekülü oluşur.

Dikkat! Yediğimiz fazla besinler vücutta yağa dönüştürülerek depolanır ve özlü solunumda yakıldıklarında bol miktarda metabolik su oluştururlar.

Nötr Yağlar ve Yağ Asitleri

Nötr yağlar (trigliseritler) vücudumuzda depolanan esas yağ türüdür. Sentezlenmesi sırasında 3 yağ asidi ve 1 gliserol molekülü birleşerek 1 trigliserit ve 3 su molekülü oluşturur. Bu tepkimeye esterleşme denir.

Nötr yağlar iki farklı çeşit monomerden (yağ asidi ve gliserol) oluştuğu için polimer değildir. Polimerler aynı veya benzer monomerlerin birleşmesiyle oluşan büyük moleküllerdir (örneğin, polisakkarit, polipeptid).

Yağ asitleri iki çeşittir: doymuş ve doymamış yağ asitleri. Doymuş yağ asitleri karbon atomları arasında tek bağ içerir, oda sıcaklığında katıdır ve genellikle hayvansaldır (tereyağı, kuyruk yağı, iç yağı). Doymamış yağ asitleri ise karbon atomları arasında çift bağ içerir, oda sıcaklığında sıvıdır ve genellikle bitkiseldir (zeytinyağı, mısır yağı, ayçiçek yağı).

Önemli Bilgi: Doymuş yağ asitleri, yüksek basınç altında hidrojenle doyurulduğunda margarin elde edilir. Bu işlem yağın katılaşmasını sağlar.

Fosfolipitler ve Steroidler

Fosfolipitler hücre zarının temel yapı taşlarıdır. Yapılarında 1 fosfat grubu, gliserol ve 2 yağ asidi bulunur. İlginç bir yapıları vardır: hidrofilik baş kısım (su seven) ve hidrofobik kuyruk kısım (sudan kaçan). Baş kısımda fosfat grubu ve gliserol bulunurken, kuyruk kısımda 2 yağ asidi yer alır.

ADEK vitaminleri gibi yağda çözünen vitaminler fosfolipitlerin hidrofobik kuyruk kısmından hücre zarını daha kolay geçerler. Bu özellik, bu vitaminlerin vücutta taşınması için önemlidir.

Steroidler ise metabolik olayları düzenleyen yağlardır. Östrojen ve testosteron gibi eşey hormonları steroid yapısındadır ve eşeysel karakter oluşumunu sağlarlar. Kolesterol de önemli bir steroiddir ve hayvanlarda bulunur, ancak bitki hücrelerinin zarında bulunmaz.

Kolesterol, vücutta D vitamini, miyelin kılıf (sinir hücrelerinde impuls iletimini hızlandırır) ve safra tuzu üretiminde kullanılır. İnsan vücudunda üretilemeyen ve dışarıdan alınması zorunlu olan yağ asitlerine esansiyel yağ asitleri (omega yağ asitleri) denir.

Bilgi: Balık yağı hayvansal kaynaklı olmasına rağmen sıvı haldedir. Bu, içerdiği doymamış yağ asitlerinden kaynaklanır.