TYT Biyoloji 1. Ünite: Temel Kavramlar

Canlıların Temel Özellikleri

Tüm canlılar hücresel yapıya sahiptir ve bu onları cansız varlıklardan ayıran en önemli özelliklerden biri. Canlılar hücre sayısına göre tek hücreli (bakteri, öglena, terliksi hayvan) veya çok hücreli (bitki, hayvan, mantar) olabilir.

Beslenme açısından canlılar ikiye ayrılır. Ototrof canlılar kendi besinlerini kendileri üretir - bunlar fotosentetik (ışığı kullanan) veya kemosentetik (kimyasal enerji kullanan) olabilir. Heterotrof canlılar ise besinlerini hazır olarak dış ortamdan alır.

Metabolizma tüm canlılarda görülür ve iki kısımdan oluşur: Anabolizma (yapım-sentez) ve Katabolizma (yıkım-sindirimi). Solunum da metabolizmanın bir parçasıdır ve amacı besinlerden ATP sentezlemektir.

Önemli Not: Prokaryot hücreler çekirdeksizdir (bakteri, arke), ökaryot hücreler ise çekirdeklidir (bitki, hayvan, mantar, protista).

Hareket, Üreme ve Boşaltım

Hareket tüm canlılarda görülür ama farklı şekillerde. Tek hücreliler kamçı kullanırken, çok hücreliler yüzgeç, kanat gibi organlar kullanır. Bitkilerde tropizma (yönelim) ve nasti (ırganım) şeklinde pasif hareketler görülür.

Üreme iki şekilde olur: Eşeysiz üreme (mitoz) çeşitlilik sağlamaz, eşeyli üreme (mayoz ve döllenme) ise çeşitlilik yaratır. Bu da türlerin hayatta kalması için çok önemli.

Boşaltım homeostazi (iç denge) için gereklidir. Solunum sonucu oluşan azotlu atık NH₃ farklı şekillerde atılır: balıklar NH₃, memeliler üre, kuşlar ve böcekler ürik asit şeklinde boşaltır.

Tüm canlılar uyarılara tepki verir ve organizasyon gösterir. Çok hücrelilerde bu organizasyon atom → molekül → organel → hücre → doku → sistem şeklinde sıralanır.

Dikkat: Bitkiler yaprak dökerek birikmiş tuzları uzaklaştırır, omurgalılarda ise boşaltım organı böbrektir.

Ortak Hücresel Yapılar

Tüm canlı hücrelerde ribosom, sitoplazma, RNA, DNA ve hücre zarı bulunur. Bu yapılar canlılığın temel gereksinimleridir.

Tüm canlılar protein sentezi yapar, enzim üretir ve kullanır, ATP sentezler ve tüketir. Ayrıca kendilerine özgü molekülleri sentezler ve mutasyona uğrayabilirler.

Monomer-polimer ilişkisi tüm canlılarda görülür. Örneğin amino asitler (monomer) protein (polimer) oluşturur, glikoz (monomer) nişasta (polimer) oluşturur.

Yaygın Yanlışlar: Bütün canlılar oksijenli solunum yapmaz (anaerobik de olabilir), ototrof canlıların hepsi ışık kullanmaz (kemosentetik de var), ökaryot canlıların hepsi çok hücreli değildir (protista tek hücrelidir).

Test İpucu: Tüm canlılarda ortak olan yapıları ezberle - ribosom, DNA, RNA, hücre zarı, sitoplazma her zaman doğru cevaptır!