Sindirim Sisteminin Görevleri

Sindirim sistemimiz besinleri vücudumuzun kullanabileceği forma dönüştürür. Bu işlem iki tür sindirimle gerçekleşir: fiziksel ve kimyasal sindirim.

Fiziksel (mekanik) sindirim, enzimlerin etki alanını artırmak için besinlerin dişlerle parçalanması gibi işlemlerdir. Enzim kullanılmadan gerçekleşir ve ağızda başlar.

Kimyasal (hidroliz) sindirim ise besinlerin enzimlerle yapı taşlarına ayrılmasıdır. İnsanlarda hücre dışı kimyasal sindirim yapılır ve ağızda tükürükle başlar.

Not: Kimyasal sindirimin iki türü vardır: hücre içi (lizozomlarda) ve hücre dışı sindirim. İnsanlarda ağırlıklı olarak hücre dışı sindirim gerçekleşir.

Sindirim kanalı; ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüsten oluşur. Yardımcı organlar ise tükürük bezleri, karaciğer, safra kesesi ve pankreastan oluşur.

Ağız ve Yutak

Ağız, sindirim sisteminin ilk bölümüdür ve çok katlı epitel doku (mukoza) ile kaplıdır. Burada hem mekanik sindirim (dişlerle) hem de kimyasal sindirim (tükürükle) başlar.

Sağlıklı bir yetişkinde 32 diş bulunur. Dişler taç, boyun ve kök olmak üzere üç bölümden oluşur. Dişler besinleri fiziksel olarak parçalarken, tükürük amilaz enzimi karbonhidratların hidrolizini başlatır. Tükürük, besinlerin ıslatılıp karıştırılmasını ve tat alınmasını sağlar.

Yutak (farinks), sindirim gerçekleşmeyen ama besinlerin ağızdan yemek borusuna geçişini sağlayan bölümdür. Ayrıca ağız, burun, kulak ve soluk borularının birleşim yeridir. Yutkunma sırasında soluk borusunu kapatan epiglottis (gırtlak kapağı) burada bulunur.

Biliyor musun? Yutakta elastik kıkırdak yapısındaki epiglottis sayesinde yemek yerken boğulmayız. Bu yapı yutkunma sırasında soluk borusunu kapatarak besinlerin nefes borumuza kaçmasını önler!

Yemek Borusu ve Mide

Yemek borusu, sindirim olmayan sadece besinlerin mideye aktarıldığı bir geçiş organıdır. İlk kısımları çizgili kas, mideye doğru gidildikçe düz kas yapısı artar. Burada peristaltik hareket ile besinler mideye doğru ilerletilir.

Mide, yemek borusu ile onikiparmak bağırsağı arasında kalan, hem kimyasal hem mekanik sindirim yapabilen bir organdır. Gastrin hormonu ve mide öz suyu salgılayan karma bezdir. Dıştan içe periton zarı, düz kas ve mukoza tabakasından oluşur.

Mide öz suyu; mukus, HCl, H2O ve pepsinojen içerir. pH değeri yaklaşık 2'dir. Midenin salgıladığı gastrin hormonu, midenin çalışmasını ve öz suyu salgısını uyarır. Pepsinojen proteaz olarak aktifleşir ve protein hidrolizini başlatır.

İlginç Bilgi: Peki mide nasıl kendi asidinden zarar görmez? Çünkü mukoza tabakası asidi kaslardan uzak tutar, H ve Cl farklı hücrelerden salgılanır ve besin yoksa HCl oluşmaz. Ayrıca pepsinojen inaktif haldedir.

İnce Bağırsak

İnce bağırsakta tüm besinlerin kimyasal sindirimi tamamlanır ve bu bölgede yoğun emilim gerçekleşir. Yüzeyinde villus denilen çıkıntılar ve bunların üzerinde de mikrovilluslar bulunur. Bu yapılar sayesinde yüzey alanı artarak emilim kolaylaşır.

İnce bağırsak üç kısımdan oluşur: onikiparmak bağırsağı, boş bağırsak ve kıvrımlı bağırsak. Mideyle pilor ile bağlıdır. İnce bağırsak hem ekzokrin hem de endokrin görev yapan karma bir bezdir.

İnce bağırsaktan salgılanan iki önemli hormon vardır:

1. Sekretin: Pankreası uyarır, safra salınımını ve bikarbonat salınımını sağlar
2. Kolesistokinin: Safra kesesini uyararak safranın koledok kanalıyla dökülmesini ve pankreas enzim salgısının Wirsung kanalıyla Vater kabarcığına dökülmesini sağlar

Sınav Notu: İnce bağırsakta maltaz, laktaz, dekstrinaz gibi karbonhidrat sindiren enzimler; erepsin, enterokinaz, aminopeptidaz gibi protein sindiren enzimler; ve nükleotidaz gibi nükleik asit sindiren enzimler bulunur!

Kalın Bağırsak

Kalın bağırsakta kimyasal sindirim gerçekleşmez ancak su ve mineral emilimi burada tamamlanır. Yapısında düz kas bulunduran kalın bağırsak, peristaltik hareket yardımıyla içeriğin ilerlemesini sağlar.

Kalın bağırsakta üç ana bölüm vardır: kör bağırsak, kolon ve düz bağırsak (rektum). İnce bağırsaktan farklı olarak villus ve mikrovillus yapıları bulundurmaz.

Bakteriyel faaliyetler sayesinde B ve K vitamini sentezi gerçekleşir. Kalın bağırsakta enzim üretilmez, sindirimin son aşamasıdır ve sindirilemeyen atıklar rektumda biriktirilip anüsten dışarı atılır.

Dikkat: Kalın bağırsak, sadece emilim organı değil, aynı zamanda vücut için önemli olan B ve K vitaminlerinin sentezlendiği yerdir. Bağırsak florası bozulduğunda bu vitaminlerin üretimi de olumsuz etkilenir!

Sindirim Kanalına Yardımcı Organlar I

Sindirim kanalına yardım eden dört önemli organ vardır: tükürük bezleri, karaciğer, safra kesesi ve pankreas.

Tükürük Bezleri: Kulak altı, çene altı ve dil altında bulunur. Tükürük salgısında mukus, amilaz ve lizozim bulunur. Bu salgılar, mekanik ve kimyasal sindirimde rol oynar. Tükürüğün pH değeri değişirse, ağız enfeksiyonları ve diş çürükleri oluşabilir.

Karaciğer: Vücudumuzun en büyük karma bezidir. Hem hormon hem salgı üretir. Önemli görevleri şunlardır:

• Yağların fiziksel sindirimine yardımcı olan safrayı üretir
• Karbonhidrat, lipit ve protein metabolizmasında görev alır
• Üre üreten tek organdır (zehirli amonyağı zararsız hale getirir)
• A, D, E, K vitaminlerini, çinko ve demir minerallerini depolar
• Plazma proteinlerini (albumin, globulin, fibrinojen) sentezler
• Heparin salgılayarak damar içi pıhtılaşmayı engeller

Unutma: Karaciğer, tüm vücut metabolizmasının merkezidir! Karaciğerin zarar görmesi durumunda safra üretimi azalır, toksinler vücuttan atılamaz ve kan şekeri dengelenemez.

Sindirim Kanalına Yardımcı Organlar II

Safra Kesesi: Karaciğerden gelen safrayı depolar ve gerektiğinde koledok kanalı ile onikiparmak bağırsağına aktarır. Safra, ince bağırsakta lipitleri fiziksel olarak parçalar ve kimusun pH'ını artırır. Safradaki su oranı azalırsa taş oluşur ve bilirubin gazı emilir, bu da sarılığa yol açar.

Pankreas: Hem endokrin hem ekzokrin görev yapan karma bir bezdir. İnsülin ve glukagon hormonlarını salgılamasının yanı sıra, bikarbonat ve çeşitli sindirim enzimlerini de salgılar.

Pankreasın salgıladığı enzimler:

• Amilaz: Karbonhidrat sindirimi
• Tripsinojen ve Kimotripsinojen: Protein sindirimi
• Lipaz: Yağ sindirimi
• Nükleaz: Nükleik asit sindirimi
• Karboksipeptidaz: Protein sindirimi

Kritik Bilgi: Pankreas, Wirsung kanalı aracılığıyla salgılarını onikiparmak bağırsağındaki Vater kabarcığına döker. Bu salgılar sindirimin tamamlanması için hayati önem taşır!

Besinlerin Kimyasal Sindirimi I

1) Karbonhidratların Sindirimi:

• Ağızda başlar, tükürükteki amilaz enzimi ile
• Midede gerçekleşmez (amilaz için uygun ortam yoktur)
• Onikiparmak bağırsağında pankreatik amilaz ile devam eder
• İnce bağırsaktaki dekstrinaz, maltaz gibi enzimlerle tamamlanır
• Başlangıç: Ağız, Bitiş: İnce bağırsak

2) Proteinlerin Sindirimi:

• Midede başlar, pepsinojen aktifleşerek pepsin olur
• Pepsin, proteinleri küçük polipeptitlere parçalar
• İnce bağırsakta enterokinaz tripsinojeni aktifleştirir
• Tripsin ve kimotripsin, proteinleri daha küçük polipeptitlere parçalar
• Aminopeptidaz ve karboksipeptidaz, polipeptitleri amino asitlere dönüştürür
• Tripeptidaz ve dipeptidaz, kalan polipeptitleri amino asitlere parçalar
• Başlangıç: Mide, Bitiş: İnce bağırsak

Sınav İpucu: Protein sindiriminde en önemli nokta, enzimlerin birbirini aktifleştirme zinciridir: Enterokinaz → Tripsinojen → Tripsin → Kimotripsinojen → Kimotripsin. Bu sırayı unutma!

Besinlerin Kimyasal Sindirimi II

3) Lipitlerin (Yağların) Sindirimi:

• Midede ortam şartlarından dolayı başlayamaz
• İnce bağırsakta başlar, trigliserit olarak gelir
• Kimus, sekretin ve kolesistokinin salgısını uyarır
• Safra salgılanır ve safra tuzları yağları emülsiyon haline getirir
• Pankreasın salgıladığı lipaz, trigliseritleri yağ asitlerine ve gliserole parçalar
• Safra tuzları, yağ parçalarının birleşmesini engeller
• Başlangıç: İnce bağırsak, Bitiş: İnce bağırsak

4) Nükleik Asitlerin Sindirimi:

• İnce bağırsağa kadar hidrolize uğramazlar
• İnce bağırsakta bulunan pankreas enzimlerinden nükleazlar nükleik asitleri hidroliz eder
• RNAaz RNA'yı, DNAaz DNA'yı parçalar ve nükleotidlere dönüştürür
• Nükleotidaz ile nükleotidler, nükleozidlere ve fosfatlara parçalanır
• Başlangıç: İnce bağırsak, Bitiş: İnce bağırsak

Özet: Karbonhidrat ve protein sindirimi birden fazla organda gerçekleşirken, yağ ve nükleik asit sindirimi tamamen ince bağırsakta tamamlanır. Bu farkı mutlaka hatırla!

Sindirim Denklemleri

Sindirim sistemi, bir dizi kimyasal reaksiyonun gerçekleştiği kompleks bir yapıdır. Bu reaksiyonlarda, enzimler besinleri yapı taşlarına ayırır.

Karbonhidrat Sindirimi:

• Nişasta + H₂O → Amilaz → Maltoz + Dekstrin (Ağız ve ince bağırsak)
• Maltoz + H₂O → Maltaz → Glikoz + Glikoz (İnce bağırsak)
• Laktoz + H₂O → Laktaz → Glikoz + Galaktoz (İnce bağırsak)

Protein Sindirimi:

• Pepsinojen + HCl → Pepsin (Mide)
• Protein + H₂O → Pepsin → Polipeptitler (Mide)
• Tripsinojen → Enterokinaz → Tripsin (İnce bağırsak)
• Polipeptitler + H₂O → Tripsin + Kimotripsin → Amino asitler (İnce bağırsak)

Lipit Sindirimi:

• Yağlar + Safra → Emülsiyon (İnce bağırsak)
• Emülsiyon + H₂O → Lipaz → Yağ asitleri + Gliserol (İnce bağırsak)

Nükleik Asit Sindirimi:

• Nükleik asitler → Nükleazlar → Nükleotidler (İnce bağırsak)
• Nükleotidler + H₂O → Nükleotidaz → Nükleozidler + Fosfatlar (İnce bağırsak)

Önemli: Bu denklemler sınav sorularında sıklıkla karşınıza çıkabilir. Özellikle her besinin hangi enzimler tarafından, hangi organlarda sindirildiğini mutlaka öğrenin!