Temel Biyoloji Kavramları ve Hücre

Bilimsel bilginin en büyük özelliği değişime açık olması. Yeni keşifler yapıldıkça kanunlar ve teoriler güncelleniyor - bu yüzden hiçbir bilimsel bilgi "kesin doğru" değil.

Bitkilerin büyümesi sınırsızken, hayvanların büyümesi sınırlı. Bunun sebebi bitkilerde meristem dokusu bulunması - bu doku sürekli bölünerek bitkinin büyümesini sağlıyor. Tek hücreli canlılarda hücre bölünmesi büyüme için değil, üreme için gerçekleşiyor.

Hücre döngüsü siklin ve siklin bağımlı kinazlar tarafından kontrol ediliyor. En uzun evre interfaz evresi. Eğer hücre G1 kontrol noktasında "dur" sinyali alırsa G0 evresine geçiyor - bu evredeki hücreler bölünmüyor ama normal işlevlerini sürdürüyor.

Unutma: Mitoz ve ikiye bölünmede hücre sayısı geometrik dizi halinde artıyor: 2, 4, 8, 16...

Hücre Zarı ve Taşıma Olayları

Hücre zarından geçişte boyut, yük ve çözünürlük önemli. Küçük maddeler büyüklerden, nötr maddeler iyonlardan, yağda çözünen maddeler çözünmeyenlerden daha kolay geçiyor.

Pasif taşıma türleri olan basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon ve osmozda ATP kullanılmıyor. Bu olaylar için canlılık da şart değil - ölü hücrelerde de gerçekleşebiliyor.

Çepersiz hücreler (hayvan hücresi) hipotonik çözeltilerde şişerek patlayabiliyor - buna hemoliz deniyor. Çeperli hücrelerde (bitki hücresi) ise çeper sayesinde patlama olmuyor, sadece turgor basıncı artıyor.

Plazmoliż hipertonik çözeltide hücrenin su kaybederek büzülmesi, deplazmoliz ise bu hücrenin hipotonik çözeltide eski haline dönmesi. Endositoz sadece çepersiz hücrelerde olurken ekzositoz her iki hücre tipinde de gerçekleşiyor.

İpucu: Osmotik basınç ile turgor basıncı arasında ters orantı var - biri artarken diğeri azalıyor.

Hücre Organelleri

Granülsüz endoplazmik retikulum hücreye giren zehirli maddeleri zararsızlaştırıyor - bu olaya detoksifikasyon deniyor. Golgi cismi ER'den gelen maddeleri işleyerek glikoprotein ve glikolipitlere dönüştürüyor.

Lizozom zarar görürse içindeki sindirim enzimleri sitoplazma yayılıp hücreyi sindirebiliyor - buna otoliz deniyor. Tatlı su canlılarında kontraktil koful fazla suyu atarak hemoliz önlüyor.

Mitokondrinin iç zarındaki kıvrımlar (krista) yüzey alanını artırarak daha fazla ATP üretimini sağlıyor. Bitkilerde lökoplast nişasta, protein ve yağ depolama görevini üstleniyor.

Çekirdek zarındaki porlar hücre zarından büyük - bu yüzden ATP, RNA ve protein gibi büyük moleküller çekirdek zarından geçebiliyor. Kök hücreler henüz farklılaşmamış ve bütün doku türlerine dönüşebilen ana hücreler.

Önemli: Hücre zarında en fazla protein bulunuyor (Protein > Lipit > Karbonhidrat sırası).

Moleküler Biyoloji ve Enerji

Hem prokaryot hem ökaryot hücrelerde ortak organel ribozom. Kloroplastta üretilen ATP sadece fotosentezde kullanılıyor, organel dışına verilmiyor.

Kanun bir olayın "nasıl" gerçekleştiğini, teori ise "neden" gerçekleştiğini açıklıyor. Bunlar birbirine dönüşmüyor, farklı bilimsel bilgi türleri.

DNA'da pürin bazları (Adenin, Guanin) ve pirimidin bazları (Sitozin, Timin) eşit sayıda. RNA'da Timin yerine Urasil bulunuyor. Her hücre kendi ATP'sini kendisi üretiyor ve tüketiyor - başka hücreye aktarım yok.

Substrat düzeyinde fosforilasyon bütün canlı hücrelerde görülen ortak olay. Mutasyon DNA'da değişim, modifikasyon ise genin işleyişindeki değişim ama DNA yapısı değişmiyor.

Not: Yağlar polimer değil çünkü yapıtaşları (gliserol ve yağ asitleri) farklı.

Enzimler ve Organik Maddeler

Yetişkin insanda yumurta, sperm, sinir, kas, retina ve kan hücreleri bölünmüyor. Adaptasyon çevreye uyumu sağlayan kalıtsal özellikler - yaşama ve üreme şansını artırıyor.

Su miktarı %15'in altına düşerse enzimler çalışmıyor. Yapısında azot bulunan organik maddeler: proteinler, vitaminler, kitin, ATP, RNA ve DNA.

Riboz ve deoksiriboz yapıya katıldıkları için enerji vermiyor. Vitaminler sindirime uğramadan geçiyor ve enerji vermiyorlar. Kalın bağırsakta bulunan bakteriler K ve B vitaminlerini üretiyor.

Reaksiyonu başlatan enzim değil, aktivasyon enerjisi. Bileşik enzimlerde yardımcı kısım vitamin ise koenzim adını alıyor.

Önemli: Antibiyotik kullanımı bağırsak bakterilerini öldürerek K ve B vitamini eksikliğine yol açabilir.

Fotosentez ve Hücresel Süreçler

Bütün enzimler hücre içinde üretiliyor ama hem içerde hem dışarda çalışabiliyorlar. RNA miktarları: rRNA > tRNA > mRNA sırası.

Kemosentez sadece prokaryotik canlılarda (bazı bakteri ve arkeler) gerçekleşiyor. Bağ türleri: karbonhidratlarda glikozit, proteinlerde peptit, yağlarda ester bağı.

Enerji kullanım sırası: Karbonhidrat > Yağ > Protein. Enerji miktarı sırası: Yağ > Protein > Karbonhidrat. Yağlar hidrojen bakımından zengin oldukları için en çok enerjiyi veriyor.

Yeşil ışıkta fotosentez en düşük, mor, mavi ve kırmızı ışıkta en yüksek hızda gerçekleşiyor. Sporlar mayozla oluşuyor ama sporla üreme eşeysiz üreme türü.

Unutma: DNA'da kod, mRNA'da kodon, tRNA'da antikodon bulunuyor.

Mayoz, Bakteriler ve Sınıflandırma

Mayozda tetrat sayısı haploit kromozom sayısına eşit. Krossing over gen değiş tokuşu Profaz I'de gerçekleşiyor.

Bakteriler tamamen prokaryot ve tek hücreli. Peptidoglikan yapılı hücre duvarları var. Tür aynı atadan gelen ve verimli döl oluşturabilen canlılar - kromozom sayıları aynı.

Binominal adlandırmada tür isimleri iki kelime: ilki büyük harfle cins adı, ikincisi küçük harfle tanımlayıcı ad (Rosa alba gibi).

Virüsler zorunlu hücre içi parazit, sadece konakçı hücrede çoğalabiliyor. İnterferon vücudun virüslere karşı ürettiği protein. Antibiyotikler virüslerde işe yaramıyor çünkü virüslerin enzim sistemi yok.

İlginç Bilgi: En çok canlı çeşidine sahip grup böcekler - 1 milyondan fazla tür!

Fotosentez, Solunum ve Üreme

Fotosentez sadece gündüz, kemosentez gece-gündüz gerçekleşebiliyor. Kemosentez yapanlar klorofil taşımıyor.

Balık, kurbağa, sürüngenler soğuk kanlı; kuş ve memeliler sıcak kanlı. Sınıflandırmada alemden türe: canlı sayısı azalıyor, DNA benzerliği artıyor.

Fotosentezde çıkan oksijenin kaynağı su. CO₂ indirgenmesi = CO₂ özümlemesi = kemosentez ve fotosentezde karbondioksit kullanımı.

Glikoliz, laktik asit ve etil alkol fermantasyonu sitoplazma gerçekleşiyor. Etil alkol fermantasyonunda CO₂ çıkışı var, laktik asitte yok.

Anatomi: Döllenme Fallopi tüpünde, rahmin iç yüzeyine endometriyum deniyor.

Hormonlar ve Ekoloji

FSH folikül gelişimini, LH ovulasyonu sağlayan hormonlar. İyot tiroksin yapısında - eksikliğinde guatr. Magnezyum klorofilde, demir hemoglobinde - eksikliğinde anemi.

Ekoton iki ekosistemin kesiştiği bölge - canlı çeşidi fazla, madde döngüleri hızlı, rekabet yüksek.

Besin piramidinde yukarı çıkıldıkça: aktarılan enerji azalıyor (%10 kuralı), zehir birikimi artıyor, toplam enerji kaybı artıyor, birey sayısı genellikle azalıyor, biyokütle azalıyor.

Ötrofikasyon sularda azot-fosfor artışından kaynaklanan aşırı alg üremesi. Sonuçta: oksijen azalıyor, balık sayısı azalıyor, ayrıştırıcılar artıyor, canlı çeşitliliği azalıyor.

%10 Kuralı: Bir üst trofik düzeye enerjinin sadece %10'u aktarılıyor.

Mitokondri, Kloroplast ve Konjugasyon

Mitokondri ve kloroplastın ortak özellikleri: ETS taşıma, ATP üretme, çift zarlı olma, DNA-RNA taşıma, ribozoma sahip olma, bölünerek çoğalma.

Konjugasyon aynı türden iki canlı arasında sitoplazmik köprüyle gen aktarımı. Bakteri ve paramesyumda görülüyor - genetik çeşitliliği artırıyor.

Son Hatırlatma: Bu bilgiler YKS'da sık sık soruluyor - düzenli tekrar yaparak kalıcı hale getir!