Endokrin Sistem ve Hormonlar

Hormonlar, organik maddelerdir ve vücuttaki çeşitli bezlerden salgılanırlar. Kan dolaşımıyla taşınır, etkileri yavaş başlar fakat uzun süre devam eder. Bazı bezler sadece hormon salgılarken (hipofiz, hipotalamus), bazıları hem hormon hem enzim (pankreas, mide, böbrek) üretir.

Hipotalamus, ara beyinde bulunan ve hipofiz bezini kontrol eden önemli bir merkezdir. Salgıladığı özel hormonlarla (RF veya RH) hipofiz bezinin ön lobunun çalışmasını düzenler. Ayrıca ADH ve oksitosin hormonlarını üretip kısa kan damarları ile hipofiz bezinin arka lobuna gönderir.

Hipofiz bezi ön ve arka lobdan oluşur ve vücudun "orkestra şefi" gibi çalışır. Ön lobundan salgılanan hormonlar arasında büyümeyi düzenleyen STH, tiroid bezini uyaran TSH, böbrek üstü bezini kontrol eden ACTH yer alır. STH az salgılandığında cücelik (nanizm), fazla salgılandığında ise devlik (gigantizm) görülür.

Merak Uyandıran Not: Hormonlar arasında bir hiyerarşi vardır! Hipotalamus hipofizi, hipofiz diğer bezleri, diğer bezler de vücudun geri kalanını kontrol eder. Bu nedenle hipofize "usta bez" denir.

Hipofiz Bezinin Devam Eden Etkileri

Hipofizin ön lobunda üretilen FSH, üreme sisteminin kontrolünde önemli rol oynar. Dişilerde yumurta oluşumunu başlatır ve östrojen salgılanmasını sağlarken, erkeklerde sperm üretimini tetikler. LH ise dişilerde yumurtlamayı (ovulasyon) sağlar ve erkeklerde testosteron üretimini uyarır.

LTH (Prolaktin) süt bezlerini hedef alır. Bu hormon annelerde süt üretimini başlatır ve annelik iç güdüsünün oluşmasına katkıda bulunur. MSH ise derideki melanosit hücrelerine etki ederek ten renginin oluşumunu ve ben, çil gibi yapıların oluşumunu sağlar.

Hipofizin arka lobundan salgılanan hormonlar aslında hipotalamusta üretilip buraya taşınır. Oksitosin doğum sırasında rahim kaslarının kasılmasını sağlar ve süt bezlerinden süt salınımına yardımcı olur. ADH ise böbreklerde su geri emilimini düzenleyerek vücudun su dengesini korur. ADH yetersizliği, şekersiz diyabet olarak adlandırılan bir hastalığa yol açabilir.

Önemli Bilgi: Hipofiz bezi, sadece 0.5 gram ağırlığında olmasına rağmen vücudumuzdaki neredeyse tüm hormonları doğrudan veya dolaylı olarak kontrol eder!

Tiroit ve Paratiroit Bezleri

Tiroit bezi boynumuzun ön tarafında bulunur ve iki önemli hormon salgılar: tiroksin ve kalsitonin. Tiroksin hormonu, yapısında iyot minerali bulunduran amino asit yapılı bir hormondur. Hücrelerin kullanacağı oksijen miktarını ayarlayarak metabolizmamızı düzenler ve büyüme sürecinde önemli rol oynar.

Tiroksin az salgılandığında guatr hastalığı, çok salgılandığında ise iç guatr (graves) hastalığı ortaya çıkar. Çocukluk döneminde yetersiz tiroksin salgılanması, kretenizm denilen zeka ve büyüme geriliğine neden olur. Bu hormon, hipotalamus ve hipofiz tarafından kontrol edilen bir döngü içinde salgılanır.

Kalsitonin, kandaki kalsiyum miktarını ayarlar. Kalsiyum seviyesi yükseldiğinde salgılanmaya başlar ve kalsiyumun kemiklerde depolanmasını sağlayarak kan kalsiyumunu düşürür.

Paratiroit bezi tiroit bezinin arkasında bulunur ve parat hormon salgılar. Bu hormon, kalsitoninin zıttı olarak çalışır ve kandaki kalsiyum seviyesini artırırken fosfor miktarını azaltır. Az salgılandığında kaslarda tetani adı verilen titremeler, fazla salgılandığında ise böbrek taşları oluşabilir.

Unutma: Günlük iyot alımı, tiroit bezinin sağlıklı çalışması için çok önemlidir. İyotlu tuz kullanmak, guatr hastalığının önlenmesine yardımcı olur!

Böbrek Üstü Bezleri

Böbrek üstü bezleri, öz (medulla) ve kabuk (korteks) olmak üzere iki bölümden oluşur. Bu bezler vücudun stresle başa çıkmasında ve su-mineral dengesinin korunmasında kritik rol oynar.

Korteks bölgesi ACTH hormonu tarafından kontrol edilir ve steroid yapılı kortizol, aldosteron ve eşey hormonları salgılar. Kortizol, kan şekeri düştüğünde vücuttaki yağ ve proteinleri glikoza dönüştürerek kan şekerini yükseltir. Ayrıca glikozun kullanımını sınırlandırarak enerji tasarrufu sağlar.

Aldosteron hormonu, böbreklerde sodyum ve klor tutulumunu artırır, potasyum atılımını hızlandırır. Böylece vücudun su ve iyon dengesini düzenler. Yetersiz salgılandığında Addison hastalığı ortaya çıkar, kan basıncı düşer, mineral kaybı ve yorgunluk görülür.

Öz bölgesi ise sempatik sinir sistemi tarafından kontrol edilir ve aminoasit yapılı adrenalin ve noradrenalin hormonları salgılar. Adrenalin, korku ve heyecan durumlarında kan şekerini artırır, kalp atışlarını hızlandırır ve derideki kan damarlarını daraltır. Noradrenalin de benzer etkilere sahiptir ve ayrıca sinir uçlarından nörotransmitter olarak da görev yapar.

İlginç Bilgi: "Savaş ya da kaç" tepkisi olarak bilinen durum, adrenalin hormonunun etkisiyle ortaya çıkar. Tehlike anında vücudunuzun aniden alarma geçmesini sağlayan bu mekanizma, atalarımızın hayatta kalmasına yardımcı olmuştur!

Pankreas ve Eşeysel Bezler

Pankreas, karın boşluğunda bulunan hem endokrin hem de ekzokrin özelliğe sahip bir bezdir. Ekzokrin kısmı (acini hücreleri) sindirim için enzimler salgılarken, endokrin kısmı (langerhans adacıkları) kan şekerini düzenleyen hormonları üretir.

Pankreasın beta hücrelerinden salgılanan insülin hormonu, kan şekeri yükseldiğinde devreye girer. Beyin hariç tüm hücrelerin glikoz alımını artırır ve fazla glikozun karaciğer ve kaslarda glikojen olarak depolanmasını sağlar. İnsülin yetersizliği diyabet (şeker hastalığı) ile sonuçlanır. Alfa hücrelerinden salgılanan glukagon ise insülinin zıttı olarak çalışır ve kan şekerini yükseltir.

Eşeysel bezler (yumurtalık ve testisler), FSH ve LH hormonlarının etkisiyle steroid yapılı hormonlar üretir. Kadınlarda yumurtalıklardan salgılanan östrojen, rahim iç dokusunu kalınlaştırır ve ikincil cinsiyet özelliklerinin gelişimini sağlar. Progesteron ise gebelikte önemlidir, rahim duvarını embriyonun tutunması için hazırlar ve rahmin kasılmasını önleyerek hamileliğin devamını sağlar.

Erkeklerde testislerden salgılanan testosteron, sperm olgunlaşması ve erkek cinsiyet özelliklerinin gelişimi için gereklidir. Sakal, kalın ses, kas gelişimi gibi özellikler testosteron etkisiyle ortaya çıkar.

Pratik Bilgi: İnsülin yetersizliği durumunda kan şekerinin yükselmesine "hiperglisemi" denir. Diyabet hastaları kan şekerlerini düzenli olarak ölçerek ve insülin kullanarak sağlıklı bir yaşam sürdürebilirler.

Diğer Endokrin Bezler

Timüs bezi göğüs kafesinde bulunur ve yaş ilerledikçe küçülür. Timik hormon (timozin) salgılayarak bağışıklık sisteminin gelişiminde önemli rol oynar. Bu bez özellikle çocukluk döneminde T-lenfositlerin olgunlaşmasını sağlar.

Epifiz bezi (pineal bez) beyinde epitalamusta yer alır ve melatonin hormonu üretir. Melatonin özellikle karanlıkta salgılanır ve vücudumuzun biyolojik saatini düzenler. Uyku-uyanıklık döngüsünde, mevsimsel değişikliklere uyumda ve üreme fonksiyonlarında etkilidir.

Testosteron hormonu erkeklerde spermlerin olgunlaşmasını sağlarken, sakal, kalın ses, kas gelişimi gibi ikincil cinsiyet özelliklerinin oluşumunda da rol oynar. Bu özelliklerin ergenlik döneminde belirginleşmesi, testosteron seviyesinin artmasıyla gerçekleşir.

Son Notlar: Akıllı telefonlar ve bilgisayarlardan yayılan mavi ışık, epifiz bezinin melatonin üretimini baskılayabilir. Uyku kalitenizi artırmak için yatmadan en az bir saat önce ekran kullanımını azaltmak faydalı olabilir!