AYT Biyoloji: Endokrin Sistem Ders Notları - 11. Sınıf

Hipofiz Bezi ve Hormonları

Hipofiz bezi, beynin altında bulunan ve birçok hormonu kontrol eden "şef bez" olarak düşünebileceğimiz bir yapıdır. Ön lobundan FSH, LH, LTH gibi hormonlar salgılanırken, arka lobundan ADH ve oksitosin salgılanır.

FSH hormonu kadınlarda yumurta oluşumunu ve östrojen üretimini, erkeklerde ise testislerde sperm oluşumunu sağlar. LH hormonu ise kadınlarda yumurtlamayı gerçekleştirir, erkeklerde testosteron üretimini ve spermlerin olgunlaşmasını sağlar. Yumurtlama sonrası folikül, içinde yağ biriktirerek korpus luteum (sarı cisim) oluşturur.

ADH (Vasopressin) kandaki su miktarını düzenler. Bu hormon böbreklerden suyun kana geri emilmesini sağlayarak idrar miktarını ayarlar. ADH üretimi azaldığında vücutta su tutulumu azalır ve çok idrar yapılır; arttığında ise su tutulumu artar ve az idrar çıkışı olur.

Not: Tiroit bezinin ürettiği tiroksin metabolizma hızını etkileyen önemli bir hormondur. Yapısında iyot minerali bulunur ve yetersiz iyot alımı guatr hastalığına neden olabilir. Yetişkinlerde az salgılanırsa miksödem, çocuklarda az salgılanırsa kretenizm (cücelik) görülür.

Kalsitonin ise kandaki kalsiyum seviyesini düşüren bir hormondur. Kemiklere kalsiyum depo edilmesini sağlar ve böbrek ile ince bağırsaktan kalsiyumun geri emilimini azaltır. Kandaki kalsiyum miktarı artınca tiroit bezinden salgılanır.

Paratiroit Bezi ve Böbrek Üstü Bezleri

Paratiroit bezi, tiroit bezinin üzerinde bulunan dört küçük bezdir. Parathormon üreterek kan kalsiyum miktarını düzenler. Kalsitonin ile antagonist (zıt) çalışır. Parathormon, kemiklerden kalsiyum çözülmesini sağlar, böbrekten kalsiyumun geri emilimini artırır ve bağırsaklardan kalsiyum emilimini kolaylaştırır.

Az salgılandığında kandaki kalsiyum azalır ve tetani hastalığı oluşur. Çok salgılandığında ise kemikler zayıflar ve böbrek taşları oluşabilir. Hem parathormon hem de kalsitonin, kan kalsiyum seviyesini dengede tutar.

Böbrek üstü bezleri (adrenal bezler) böbreklerin üzerinde bulunur. İki bölümden oluşur: kabuk (korteks) ve öz (medulla). Kabuk bölgesinden kortizol, aldosteron ve eşeysel hormonlar salgılanır. Kortizol, stres hormonudur. Kan şekerini yükseltir, protein ve aminoasit yıkımını hızlandırır ve bağışıklığı baskılar.

Biliyor muydun? Adrenalin hormonunun diğer adı epinefrin'dir ve vücudu "savaş ya da kaç" durumuna hazırlar. Korku veya heyecan anında kalp atışını hızlandırır, göz bebeklerini büyütür ve kan şekerini yükseltir.

Aldosteron, kan ve tuz dengesini ayarlayan bir hormondur. Böbreklerde sodyum ve klor emilimini artırır. Çok salgılanırsa tuz emilimi artar ve kan basıncı yükselir. Öz bölgesinden ise adrenalin ve noradrenalin hormonu salgılanır. Bu hormonlar hipofiz bezinin denetiminde değildir, sinirsel etki ile salgılanır.

Pankreas ve Üreme Bezleri

Pankreas vücudumuzun önemli bir karma bezidir. Hem sindirim enzimleri hem de hormonlar üretir. Langerhans adacıkları bölgesinden insulin ve glukagon salgılanır. Bu iki hormon kan şekeri düzeyini dengeler.

İnsulin kan şekerini düşürür. Kandaki glikozun hücrelere geçişini hızlandırır. İnsülin yeterli üretilmediğinde hücreler glikoz alamaz ve diyabet (şeker hastalığı) ortaya çıkar. Şeker hastalarının kanında glikoz seviyesi yükselir ve fazla glikoz idrarla atılır. Glukagon ise düşük kan şekerini yükseltir. Karaciğerde depolanmış glikojeni glikoza dönüştürür ve yağ dokudaki yağların yıkımını uyarır.

Önemli: Tip 1 diyabet genç yaşlarda ortaya çıkan otoimmün bir hastalıktır. Bağışıklık sistemi pankreastaki beta hücrelerini tahrip eder ve dışarıdan insülin alınması gerekir. Tip 2 diyabet ise genellikle 40 yaş üstünde görülür ve hücrelerin insüline duyarsızlaşması sonucu oluşur.

Eşeysel bezler hem üreme hücreleri hem de hormonlar üretir. Ovaryum (yumurtalık) östrojen ve progesteron salgılar. Östrojen, kadınlarda ikincil cinsiyet karakterlerinin gelişimini sağlar. Progesteron ise zigotun rahim duvarına tutunmasını sağlar ve hamileliğin sürdürülmesinde önemlidir. Hamilelikte miktarı normalin altına düşerse düşük görülebilir.

Testis ve Hormonal Geri Bildirim Mekanizmaları

Testisler erkeklerde bulunan eşeysel bezlerdir ve testosteron hormonu salgılar. Testosteron, erkeklerde ikincil cinsiyet karakterlerinin (ses kalınlaşması, sakal, bıyık vb.) oluşmasını sağlar. Ayrıca eritropoietin salınımını artırarak alyuvar üretiminde rol oynar ve sperm olgunlaşmasına katkıda bulunur.

Hipofizden salgılanan FSH ve LH hormonları, eşeysel bezlerin hormon üretimini denetler. Böbrek üstü bezlerinin kabuk kısmından da az miktarda östrojen, progesteron ve testosteron salgılanır.

Hormon üretimi geri bildirim mekanizmaları ile kontrol edilir. Negatif geri bildirimde hormon seviyesi yükseldiğinde üretim azalır. Örneğin, tiroksin miktarı yeterli olduğunda hipofiz bezini uyarır ve TSH salgısı azalır. Pozitif geri bildirimde ise hormon üretimi artırılır. Emziren annelerde bebek süt emdikçe oksitosin salgısının artması buna örnektir.

Dikkat: "GPANIK" kısaltması, hipofiz bezinin denetlemediği hormonları hatırlamanıza yardımcı olur: Glukagon, Parathormon, Adrenalin, Noradrenalin, İnsülin, Kalsitonin.

Vücudumuzda önemli roller oynayan diğer hormonlar da vardır. Epifiz bezi melatonin salgılayarak uyku düzenimizi kontrol eder. Timus bezi timosin hormonu üreterek bağışıklık sisteminde önemli rol oynar. Eritropoietin ise böbrek ve karaciğerden salgılanarak kemik iliğini uyarır ve alyuvar üretimini sağlar.