Canlıların Sınıflandırılması

Canlılar, bilim insanları tarafından belirli özelliklerine göre gruplandırılır. Bu gruplandırma iki ana başlıkta incelenir: Ampirik (yapay) sınıflandırma ve Filogenetik (doğal) sınıflandırma.

Ampirik sınıflandırma, Aristo tarafından yapılmıştır ve canlıları sadece dış görünüşlerine ve analog organlarına bakarak gruplar. Analog organlar görevleri aynı ama kökenleri farklı olan organlardır. Örneğin, yarasa kanadı ile sinek kanadı görünüşte benzer işleve sahiptir ama farklı kökenlidir.

Filogenetik sınıflandırmada ise canlılar; hücre tipi, DNA benzerlikleri, anatomik ve fizyolojik özellikleri, evrimsel akrabalıkları ve homolog organları gibi faktörler dikkate alınarak gruplandırılır. Homolog organlar, kökenleri aynı ama görevleri farklı olan organlardır. Örneğin, insan kolu, yarasanın kanadı ve balinanın yüzgeci.

Bunu bil! Bir tür, ortak atadan gelen ve çiftleştiklerinde verimli döl verebilen canlılar topluluğudur. Türleri ayırt etmek, sınıflandırmanın temel noktasıdır!

Tür Kavramı ve Sınıflandırma Birimleri

Türler isimlendirilirken binominal (ikili) isimlendirme kullanılır. Birinci isim cins adı, ikinci isim ise türü tanımlayıcı addır. Örneğin, karaçamın bilimsel ismi "Pinus nigra"dır.

Canlılar arasındaki akrabalık ilişkilerini anlayabilmek için cins isimlerine bakmalısın. Aynı cins adına sahip türler birbirine daha yakın akrabadır. Bu sayede, hiç görmediğin bir canlının bile diğerleriyle olan ilişkisini anlayabilirsin.

Sınıflandırmada en büyük birim alem, en küçük birim ise türdür. Canlının gelişim sürecinde önce şube özellikleri, en son ise tür özellikleri ortaya çıkar. Aynı sınıflandırma basamağında bulunan canlılar, üst basamakları aynı, alt basamakları farklı olabilir.

Canlılar hücre yapılarına göre prokaryot (bakteriler ve arkeler) ve ökaryot (dört alem) olarak iki ana gruba ayrılır.

İpucu: Sınav sorularında genellikle canlıların hangi sınıflandırma grubuna ait olduğunu bilmek gerekir. Sınıflandırma basamaklarını alem, şube, sınıf, takım, aile, cins, tür olarak ezberleyebilirsin!

Protista Alemi - Protozoa Şubesi

Ökaryot hücreli canlılar dört alemde toplanır: Protista, Fungi, Bitkiler ve Hayvanlar. Protista alemi içinde üç şube vardır: Protozoa, Cıvık mantarlar ve Algler.

Protozoa şubesinde dört sınıf bulunur: Kamçılılar, Sililer, Kök ayaklılar ve Sporlular.

Kamçılılar, adından da anlaşılacağı gibi kamçı ile hareket eden tek hücreli canlılardır. Öglena en bilinen örnektir. Tatlı suda yaşayanların hücresinde kontraktil koful bulunur ve fazla suyu dışarı atar. Eşeysiz üreme boyuna bölünerek gerçekleşir.

Öglena çok ilginç bir canlıdır çünkü hem ototrof hem de heterotrof beslenebilir. Kloroplast taşıdığı için gündüz fotosentez yapar, gece ise besinini dışarıdan alır. Bu özelliği onu beslenme açısından çok özel kılar.

Dikkat! Protozoa grubundan bazı türler parazit yaşar ve hastalıklara neden olur. Örneğin, kamçılılardan bazıları uyku hastalığına neden olur. Bu da mikrobiyoloji ve tıp alanında protozoonların neden önemli olduğunu gösterir.

Kök Ayaklılar ve Sililer

Kök ayaklıların en bilinen örneği amiptir. Yalancı ayak adı verilen sitoplazma uzantılarıyla hareket eder ve avlanır. Hetetroftur, yani besinini dışarıdan hazır olarak alır. Fagositoz yaparak besinlerini hücre içine alır.

Amip, belirli bir bölünme yönü olmadan eşeysiz ürer. Tatlı suda yaşayanların hücresinde fazla suyu atmak için kontraktil koful bulunur. Bazı türleri parazit olarak yaşar ve amipli dizanteri gibi hastalıklara neden olabilir.

Sililer grubunun tipik örneği paramesyumdur. Sillerle hareket eder ve vücut yüzeyini kaplayan palikula adlı yapı hücrenin şeklini korur. Sillerin altında savunma amaçlı trikosistler bulunur. İlginç bir şekilde hem ağzı hem de anüsü vardır.

Paramesyumun iki çekirdeği vardır: büyük çekirdek metabolik olayları yönetir, küçük çekirdek ise konjugasyondan sorumludur. Enine bölünerek eşeysiz ürer ve konjugasyon yoluyla genetik çeşitlilik sağlar. Paramesyum türleri parazit yaşam sürmez.

Bunu hatırla! Tatlı suda yaşayan protozoonlarda kontraktil koful bulunması, osmotik dengeyi sağlamak için önemlidir. Vücutlarına sürekli giren fazla suyu bu yapı sayesinde dışarı atarlar.

Sporlular, Cıvık Mantarlar ve Algler

Sporlular grubunun tipik örneği sıtma hastalığına neden olan plazmodium malaria'dır. Hareket organı yoktur ve omurgalı-omurgasız hayvanlarda parazit olarak yaşar. Metagenez (döl almaşı) adı verilen özel bir üreme yöntemiyle çoğalır.

Cıvık mantarlar, hücre çeperi taşımamasıyla gerçek mantarlardan ayrılır. Belirli bir hücre şekilleri yoktur ve saprofit (çürükçül) olarak yaşarlar. Depo karbonhidratları glikojendir. Nemli bölgelerde yaşarlar ve bazen birden fazla çekirdek taşıyabilirler.

Algler tek veya çok hücreli olabilir. Tek hücreli türlere diyatomalar ve chlamydomonas örnek verilebilir. Çok hücreli türleri ise ulva, ulotrix ve pandorinadır. Fotosentez yaparlar ve depo karbonhidratları nişastadır.

Alglerin ekonomik değeri oldukça yüksektir. Diyatomalar diş macunu yapımında, ulva ise besin olarak kullanılır. Biyolojik çeşitliliği korumak için alglerin yaşam alanlarını korumalıyız.

Bilgi köşesi: Algler, okyanuslarda ve tatlı sularda yaşayan fotosentetik canlılardır ve dünya üzerindeki oksijen üretiminin %70'inden fazlasını sağlarlar. Yani her iki nefesimizden birini algler sayesinde alırız!

Fungi Alemi (Gerçek Mantarlar)

Fungi alemi, hem tek hücreli hem de çok hücreli türleri içerir. Heterotrof beslenir, yani besinlerini dışarıdan hazır alırlar. Hücre çeperleri kitinden oluşur ve depo karbonhidratları glikojendir.

Mantarlar saprofit (çürükçül) veya parazit olarak yaşarlar. İpliksi yapıları olan hifler bir araya gelerek miselleri oluşturur. Miseller topraktan su ve mineral alımını sağlar. Sporla çoğalan mantarlar, maya, şapkalı, küf ve enfeksiyon mantarları olarak çeşitlilik gösterir.

Maya ve küf mantarları genellikle saprofit olarak yaşarken, enfeksiyon mantarları parazittir. Şapkalı mantarlar ise besin olarak tüketilir. Mantarların ekonomik değeri yüksektir ve özellikle ilaç sanayinde antibiyotik üretiminde kullanılırlar.

İlginç bilgi: Yediğimiz ekmek, içtiğimiz şarap ve yoğurt gibi birçok gıdanın üretiminde mantarlar kullanılır. Aynı zamanda peynirli pizza seviyorsan, o peynirin tadı da mantarlar sayesinde!

Bitkiler Alemi ve Tohumsuz Bitkiler

Bitkiler alemi çok hücreli, nişasta depolayan, selüloz hücre çeperli ve çoğunlukla ototrof (fotosentetik) canlıları içerir. Eşeyli ve eşeysiz üreme yöntemlerini kullanırlar. Tohumlu ve tohumsuz bitkiler olmak üzere iki ana şubede incelenir.

Tohumsuz $çiçeksiz=sporlu$ bitkiler çiçek taşımazlar ve gerçek kök, gövde, yaprak yapıları yoktur. Hepsi metagenez (döl almaşı) ile ürerler. İletim demeti taşıyanlar ve taşımayanlar olarak ikiye ayrılırlar.

Kara yosunları damarsız çiçeksiz bitkilerdir. Nemli bölgelerde yaşarlar ve kök benzeri rizoit adlı yapıları vardır. Stoma taşımazlar, bu yüzden gaz alışverişini difüzyonla yaparlar. Metagenezle ürerler ve haploit evre diploit evreye göre daha baskındır.

Eğreltiler ise damarlı çiçeksiz bitkilerdir. İlk defa iletim demeti, kök-gövde-yaprak ve stoma bu grupta görülmüştür. Metagenezle ürerler ancak kara yosunlarının tersine diploit evre haploit evreye göre daha baskındır.

Küçük ipucu: Tohumsuz bitkileri hatırlamak için "EKS" kısaltmasını kullanabilirsin: Eğreltiler, Kara yosunları ve Sporla üreme. Bu şekilde tohumsuz bitkilerin temel özelliklerini kolayca aklında tutabilirsin.

Tohumlu Bitkiler ve Açık Tohumlular

Tohumlu $çiçekli=sporsuz$ bitkiler, üreme organı olan çiçekleri taşır ve hepsinde iletim demeti bulunur. Tohum taslaklarının durumuna göre açık tohumlular ve kapalı tohumlular olmak üzere ikiye ayrılır.

Açık tohumlularda tohum taslakları kozalak yapraklarının üzerinde açık bir şekilde bulunur. Bu bitkilerin çiçeği kozalaktır ve taç-çanak yaprak farklılaşması yoktur. Her zaman yeşil kalan bu bitkiler çok çeneklidir ve çimlenme sırasında çenekleri toprak altında kalır.

Açık tohumluların iletim demetlerinde soymuk borularının yanında arkadaş hücreleri yoktur. Bu grupta tek döllenme görülür ve tozlaşma rüzgârla olur. Yaprakları genellikle iğne şeklindedir.

Çam, ladin, köknar, sedir ve servi gibi bitkiler açık tohumlulara örnektir. Bu bitkiler genellikle ormanlık alanlarda yaşar ve odun sanayi için önemli hammadde kaynağıdır.

Eğlenceli not: Noel ağacı olarak kullanılan çam ve ladin gibi ağaçlar açık tohumlulardır. Kozalaklarını inceleyerek tohum taslaklarının açık bir şekilde nasıl durduğunu görebilirsin!

Kapalı Tohumlular

Kapalı tohumlular bitkiler aleminin en gelişmiş sınıfıdır. Çiçeklerinde taç ve çanak yaprak farklılaşması vardır ve çift döllenme görülür. Tohumlarındaki embriyolarına bağlı çenek sayısına göre monokotiledonlar (tek çenekliler) ve dikotiledonlar (çift çenekliler) olarak ikiye ayrılır.

Monokotiledonlar, embriyolarına bağlı tek çenek taşır. Genellikle tek yıllık otsu bitkilerdir ve çimlenme sırasında çenekleri toprak altında kalır. Kambiyum taşımazlar, bu nedenle iletim demetleri düzensizdir ve enine kalınlaşma göstermezler. Saçak kök sistemine sahiptirler ve yapraklarında paralel damarlanma görülür. Buğday, arpa, muz ve palmiye bu gruptadır.

Dikotiledonlar, embriyolarına bağlı çift çenek taşır. Genellikle çok yıllık odunsu bitkilerdir ve çimlenme sırasında çenekleri toprak üstüne çıkar. Kambiyum taşıdıkları için enine kalınlaşabilirler. İletim demetleri kambiyum etrafına düzenli dizilmiştir. Kazık kök sistemine sahiptirler, yaprak sapları vardır ve yapraklarında ağsı damarlanma görülür. Fasulye, bezelye, elma ve ceviz bu gruba örnektir.

Pratik bilgi: Bir yaprağı inceleyerek bitkinin monokotiledon mu dikotiledon mu olduğunu anlayabilirsin! Damarları paralelse monokotiledon, ağ şeklindeyse dikotiledondur. Bu bilgi doğa yürüyüşlerinde arkadaşlarını etkilemek için harika!