Hücresel Yapı ve Beslenme

Hücresel yapı tüm canlıların en temel özelliğidir. Bakteriden insana kadar her canlı, bir veya daha fazla hücreden oluşur. Tek hücreli canlılar (bakteri, öglena, paramecyum) ile çok hücreli canlılar (bitkiler, hayvanlar, mantarlar) arasındaki fark burada başlıyor.

Hücreler yapılarına göre prokaryot (çekirdeği olmayan) ve ökaryot (çekirdeği olan) olmak üzere ikiye ayrılır. Prokaryotlar bakteriler ve arkelerken, ökaryotlar bitkiler, hayvanlar ve mantarlardır.

Beslenme konusunda canlılar iki gruba ayrılır: Ototrof canlılar kendi besinini üretir (bitkiler gibi), heterotrof canlılar ise hazır besin tüketir (hayvanlar gibi). Ototroplar fotosentez veya kemosentez yaparak enerji üretir.

Dikkat: Solunum her canlının ortak özelliğidir çünkü hepsi ATP enerjisine ihtiyaç duyar!

Boşaltım, Hareket ve Tepki Verme

Boşaltım metabolik faaliyetler sonucu oluşan atıkların vücuttan uzaklaştırılmasıdır. CO₂ verme, ter çıkarma, yaprak dökme gibi farklı şekillerde olur. Dikkat et: sindirim her canlının özelliği değil, parazitler sindirilmiş besin alır.

Hareket her canlıda mutlaka vardır. Tek hücreliler kamçı veya yalancı ayakla, çok hücreliler bacak-kanat gibi yapılarla hareket eder. Bitkiler bile güneşe yönelme gibi hareketler yapar.

Uyarılara tepki verme de evrensel bir özelliktir. Bitkilerin sıcaklığa göre açması, kedinin sese kulak diklemesi bunun örnekleri. Her canlı çevresinden gelen fiziksel ve kimyasal uyarılara farklı tepkiler verir.

Metabolizma yapım (anabolizma) ve yıkım (katabolizma) tepkimelerinin tümüdür. Yapımda ATP harcanır, yıkımda ATP üretilir.

Not: Bazal metabolizma, yaşamın devamı için gereken minimum enerji miktarıdır.

Homeostazi, Adaptasyon ve Organizasyon

Homeostazi vücut dengesinin korunmasıdır. Soğukta titreme, sıcakta terleme gibi. Canlılar değişen çevre koşullarına karşı iç ortamlarını sabit tutmaya çalışır.

Adaptasyon hayatta kalma şansını artıran kalıtsal özelliklerdir. Çöl tilkilerinin büyük kulakları, bukalemunun renk değiştirmesi doğal seçilim sonucu oluşmuş adaptasyonlardır.

Organizasyon canlılarda belirli bir düzen vardır. Tek hücrelilerde: Atom → Molekül → Organel → Hücre. Çok hücrelilerde ise: Atom → Molekül → Organel → Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma şeklinde devam eder.

Büyüme ve gelişme farklı kavramlardır. Büyüme hacim-kütle artışı, gelişme ise olgunlaşmadır. Bebeğin kilo alması büyüme, yürümesi gelişmedir.

Önemli: Tüm canlılarda ribozom organeli bulunur ve protein sentezi yapar!

Üreme - Yaşamın Devamı

Üreme neslini devam ettirmek için yeni bireyler oluşturmaktır. İlginç olan şu: üreme yaşamın devamı için gerekli değil! Yani canlılar üremeden de yaşayabilir, ama tür devam etmez.

Üreme iki türdür: Eşeysiz üremede kalıtsal çeşitlilik yoktur, öglenanın bölünmesi gibi. Eşeyli üremede ise kalıtsal çeşitlilik vardır, bu da türün adaptasyon kabiliyetini artırır.

Protein sentezi tüm canlılarda ortak bir süreçtir. Ribozomlar bu işi yapar ve bu bir yapım (dehidrasyon) tepkimesidir. Bu yüzden dehidrasyon olayı da evrenseldir.

Unutma: Ribozom, tüm canlılarda bulunan tek ortak organeldir!