Sinir Sistemi ve Endokrin Sistem: Temel Bilgiler ve Hastalıklar

Sinir Sisteminin Temelleri

Nöronlar (sinir hücreleri) dendrit → hücre gövdesi → akson şeklinde uyarıyı iletir. Uyarı dendritlere gelir, hücre gövdesinde işlenir ve akson yoluyla akson ucuna taşınır. İmpuls hızı aksonun çapıyla doğru orantılıdır - kalın akson daha hızlı iletim sağlar.

Nöronlar görevlerine göre üç türdür: Duyu nöronları reseptörlerden uyarıyı alıp merkezi sinir sistemine iletir. Ara nöronlar bu uyarıları değerlendirir ve yanıt oluşturur. Motor nöronlar ise yanıtı efektör organlara taşır.

Nöronlar arasındaki bağlantı noktalarına sinaps denir. Sinapslarda impuls, nörotransmitter adı verilen kimyasal maddelerle iletilir. Bir nöron, eşik değerin altındaki uyarılara tepki vermezken, eşik değere ulaşan veya aşan tüm uyarılara aynı şiddette tepki verir - buna "Ya Hep Ya Hiç İlkesi" denir.

Dikkat! İmpulsun şiddeti değil sıklığı, uyarının şiddetini belirler. Yani, güçlü bir uyarı daha sık impuls oluşmasına neden olur.

Merkezi Sinir Sistemi

Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Bunları korumak için meninges adı verilen üç zar katmanı (sert zar, örümceksi zar ve ince zar) bulunur.

Beyin üç ana bölümden oluşur. Ön beyin, üst düzey davranışlar ve duyu organlarından gelen bilgilerin değerlendirilmesiyle ilgilenir. Dört lobu vardır: ön lop (karar verme, konuşma), yan lop (dokunma, tat alma), şakak lobu (duyma, hafıza, koku) ve arka lop (görsel bilgi işleme). Ara beyinde talamus duyu uyarılarını (koku hariç) toplar, hipotalamus iç dengeyi sağlar, epitalamus ise biyolojik saati ayarlar.

Orta beyin görme ve işitme reflekslerini düzenlerken, arka beyin hayati işlevleri kontrol eder. Arka beyinde beyincik (hareket ve denge), pons (kontrol merkezi) ve omurilik soğanı (solunum, kalp atışı, kan basıncı) bulunur.

İlginç bilgi: Beyin ve omurilik arasında çaprazlama olduğu için beynin sağ kısmı vücudun sol tarafını, sol kısmı ise sağ tarafını kontrol eder!

Çevresel Sinir Sistemi ve Endokrin Sistem

Omurilik, beyinden gelen uyarıları çevresel sinir sistemine, çevresel sinir sisteminden gelen uyarıları beyne ileterek köprü görevi görür. Çevresel sinir sistemi ise iki tür sinirden oluşur:

Somatik sinirler bilinçli hareketlerimizi kontrol eden, iskelet kaslarını yöneten sinirlerdir. Otonom sinirler ise istemsiz çalışır ve düz kasları, kalp kasını, iç organları ve endokrin bezleri kontrol eder.

Endokrin sistem, ürettiği salgıları doğrudan kana veren iç salgı bezlerinden oluşur. Hormonlar kan yoluyla tüm vücuda dağılır ancak sadece hedef hücreleri etkiler. Sinir sistemine göre daha yavaş çalışır fakat etkileri daha uzun sürer.

Hipofiz bezi endokrin sistemin merkezidir. Ön lobu TSH (tiroit bezi faaliyeti), ACTH (böbreküstü bezi), STH/GH (büyüme hormonu), FSH (üreme organları) ve LH (yumurta salınımı, testosteron) gibi önemli hormonlar salgılar. Arka lop ise oksitosin (doğum, süt salınımı) ve ADH (su dengesi) hormonu salgılar.

Unutma! Büyüme hormonunun (STH) az ya da fazla salgılanması cücelik, devlik gibi durumlara yol açabilir.

Endokrin Bezler ve Hormonlar

Tiroit bezi metabolizma hızını düzenleyen tiroksin hormonu salgılar. Bu hormonun az salgılanması cücelik ve zeka geriliğine, fazla salgılanması guatr hastalığına neden olabilir. Ayrıca kalsitonin hormonu da salgılayarak kandaki kalsiyum düzeyini düşürür.

Paratiroit bezi ise parathormon salgılayarak kandaki kalsiyum miktarını artırır. Kemiklerden kana kalsiyum geçişini ve böbreklerde kalsiyumun geri emilimini düzenler.

Böbreküstü bezleri iki kısımdan oluşur. Kabuk bölümü kortizol (bağışıklığı baskılar), adrenalin (tehlike durumunda savaş-kaç tepkisi), noradrenalin ve aldosteron (sodyum-potasyum dengesi) hormonları salgılar.

Pankreas kan şekeri düzeyini kontrol eden iki hormon salgılar. Kan şekeri yükseldiğinde insülin salgılayarak şekerin hücrelere girmesini sağlar. Kan şekeri düştüğünde ise glukagon salgılayarak karaciğerdeki glikojen depolarının şekere dönüştürülmesini sağlar.

Önemli: Hormonların dengeli çalışması için "geri bildirim mekanizmaları" vardır. Negatif geri bildirim hormonu durdururken, pozitif geri bildirim hormonu artırır.

Sinir Sistemi Hastalıkları ve Düzenleme Mekanizmaları

MS (Multipl Skleroz), miyelin kılıfın zarar görmesiyle ortaya çıkar. Kol, bacak ve ellerde uyuşma, görme kaybı ve halsizlik gibi belirtileri vardır. Alzheimer ise beyin hücrelerinin yıkımıyla gelişen, unutkanlık ve yer-zaman şaşırması ile kendini gösteren bir hastalıktır.

Parkinson, beynin üst kısmından salgılanan dopamin salgısındaki azalmadan kaynaklanır. Yavaşlama, denge sorunları, kas sertliği ve titreme belirtileridir. Epilepsi ise kalıtsal hastalıklar, beyin tümörleri veya enfeksiyonlar gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.

Vücudumuzda hormonlar ve sinir sistemi bir arada çalışarak dengeyi sağlar. Timüs bezi bağışıklıkta, eşeysel bezler (yumurtalıklar ve testisler) üremede, epifiz bezi ise biyolojik ritmin düzenlenmesinde görev alır.

Hormon salgısı, hipotalamus → hipofiz → hedef bez şeklinde bir düzenlemeye sahiptir. Hormonların fazla salgılanması durumunda negatif geri bildirimle salgı durdurulurken, az salgılanması durumunda pozitif geri bildirimle salgı artırılır.

Örnek: Kan şekeri yükseldiğinde pankreas insülin salgılar ve şeker düşer. Kan şekeri düştüğünde ise glukagon salgılanarak şeker yükselir. Bu bir negatif geri bildirim örneğidir.