Protein Fabrikaları: Ribozom ve ER

Ribozom, rRNA'dan oluşan ve hücrede protein sentezini gerçekleştiren küçük ama önemli bir organeldir. Nükleoprotein özelliği gösterir. Ribozom aktivitesi arttığında hücrede turgor basıncı, osmotik basınç ve hücre potansiyeli artarken ATP miktarı azalır.

Endoplazmik Retikulum (ER), hücrede kanalcık ve borucuklardan oluşan karmaşık bir sistemdir. İki tipi vardır: Ribozomların bulunduğu Granüllü ER ve Granülsüz ER. Granüllü ER proteinlerin taşınması ve depolanmasında görevliyken, Granülsüz ER lipit ve karbonhidrat sentezi yapar, ayrıca kas hücrelerinde kalsiyum depolar.

Golgi aygıtı, ER'den gelen protein, lipit ve karbonhidrat gibi temel bileşenleri işleyerek hücre zarının bileşenlerini oluşturur. Glikoprotein sentezi şöyle gerçekleşir: Ribozomlar protein sentezler, ER bu proteinleri Golgi'ye taşır ve Golgi bunları glikozla birleştirir. Lizozom ve koful gibi organellerin oluşumunu da sağlar.

Bilgi Notu: Sperm ve alyuvar hücrelerinde Golgi aygıtı bulunmaz. Bu hücrelerin özelleşmiş görevleri bu organele ihtiyaç duymamalarına neden olur.

Hücre İçi Sindirim ve Depolama Organelleri

Lizozom, hücre içi sindirimden sorumlu organeldir ve bitkiler hariç çoğu ökaryot hücrede bulunur. Lizozim enzimleri serbest kalırsa hücre kendi kendini sindirir ve bu olaya otoliz denir. İlkel bitkilerde ise lizozoma benzeyen fitolizozom adlı yapılar vardır.

Koful, bitki hücrelerinde büyük ve az sayıda, hayvan hücrelerinde küçük ve çok sayıda bulunan bir organeldir. Olgun bitki hücrelerinde genellikle tek bir merkezi koful bulunur. Kofuller besin, sindirim, boşaltım, salgı ve kontraktil koful gibi çeşitli tiplerde olabilir.

Mitokondri, hücrenin enerji santralidir ve ATP üretiminden sorumludur. Kendine ait DNA, RNA ve ribozomu vardır. Dış zarı düz, iç zarı kıvrımlıdır ve bu kıvrımlara krista denir. Mitokondri aktivitesi arttığında oksijen tüketimi, karbondioksit üretimi, yoğunluk, pH ve ısı artar.

Plastitler bitkiye özgü organellerdir. Kloroplast fotosentez yapan, yeşil renkli plastitlerdir. Lökoplast ise renksiz olup depo organlarında bulunur. Üç plastit türü de DNA içerir ve birbirine dönüşebilir.

Bilgi Notu: Tatlı sularda yaşayan tek hücreli canlılarda (amip, paramesyum, öglena) kontraktil koful bulunurken, tuzlu sularda yaşayanlarda bulunmaz. Bu koful, ATP harcanarak fazla suyun dışarı atılmasını sağlar.

Özel Görevli Organeller

Peroksizom, oksijeni hem kullanan hem de oluşturabilen özel bir organeldir. Katalaz enzimi taşıyarak hidrojen peroksiti su ve oksijene dönüştürür. Aynı zamanda amino asitlerden amino grubunu uzaklaştırır (deaminasyon) ve yağ asitlerinin glikoza dönüşmesini sağlar.

Peroksizomlar karaciğerde alkolün parçalanmasında da görev alır. Bitki tohumlarındaki yağ asitlerinin glikoza dönüşümünü sağlayarak çimlenme için enerji üretir.

Sentrozom, birbirine dik olarak yerleşmiş iki adet sentriolden oluşan bir organeldir. Sentrioller, hücre bölünmesi sırasında kutuplara çekilerek iğ ipliklerinin oluşmasını sağlar. Bu yapı, hücre bölünmesinin düzenli bir şekilde gerçekleşmesi için çok önemlidir.

Bilgi Notu: Sinir hücreleri, olgun alyuvar, çizgili kas, yumurta, retina, sperm ve gelişmiş bitki hücrelerinde sentrozom bulunmaz. Bu hücrelerin çoğu bölünme yeteneğini kaybetmiştir veya farklı bölünme mekanizmalarına sahiptir.