Biyoloji ve Canlıların Ortak Özellikleri

Biyoloji sadece ders kitabındaki teorik bilgiler değil - etrafındaki her canlıyı anlamana yardım eden harika bir bilim dalı. Biyoloji canlıların yapılarını, davranışlarını ve birbirleriyle olan ilişkilerini inceler.

Tüm canlıların 18 ortak özelliği var ve bunları bilmek sınavlarda süper önemli. Hücresel yapı en temelidir - bakteriden insana kadar herkes hücrelerden oluşur. Beslenme konusunda canlılar ikiye ayrılır: bitkiler gibi ototrof olanlar kendi besinini üretir, sen ve diğer hayvanlar gibi heterotrof olanlar ise dışardan alır.

Metabolizma vücudundaki tüm kimyasal olayları kapsar. Anabolizma (yapım) ile büyük moleküller üretilir, katabolizma (yıkım) ile parçalanır. ATP üretimi ve tüketimi enerji için hayati önemdedir.

Dikkat! Tüm canlılar ribozom bulundurur ve protein sentezi yapar - bu sınav soruların favorisi!

Nükleik Asitler ve Diğer Ortak Özellikler

Her canlıda DNA ve RNA bulunur - bunlar senin genetik şifrelerin! Ayrıca tüm canlılar enzim sentezi yapar ve ne yazık ki hepsi ölümlüdür.

Bu temel bilgiler sınavda doğru-yanlış sorularında sık çıkar, o yüzden hepsini ezbere bilmen gerekiyor.

Temel Bileşenler: İnorganik Maddeler

Vücudundaki kimyasallar iki büyük gruba ayrılır ve bu ayrım çok sık soru olur! İnorganik bileşikler vücutta üretilemeyen, dışardan alınan küçük yapılardır. Bunlar su, mineraller ve asit-baz-tuzlardır.

Su yaşamın temelidir! İki hidrojen bir oksijen atomdan oluşur ve kohezyon kuvveti ile kendi molekülleri birbirini çeker, adezyon kuvveti ile başka maddelere yapışır. Su çözücü olarak çalışır, maddeleri taşır ve vücut sıcaklığını dengeler.

Mineraller kesinlikle enerji vermez ama metabolizmayı düzenler. Kalsiyum kemiklerin yapısına katılır, eksikliğinde çocuklarda raşitizm görülür. Demir hemoglobinin parçasıdır, yokluğunda anemi olursun.

İpucu: Her mineralin eksiklik hastalığını da öğren - sınavda sık soruluyor!

Mineraller ve Asit-Bazlar

Fosfor ATP ve DNA'nın yapısına katılırken, iyot tiroit hormonları için gerekli - eksikliğinde guatr hastalığı çıkar. Magnezyum enzimleri çalıştırır, flor ise diş sağlığın için önemli.

Asitler sulu çözeltiye H+ iyonu verir, pH'ları 0-7 arasıdır ve tadları ekşidir. Bazlar ise OH- iyonu verir, pH'ları 7-14 arasıdır ve acı tadlıdır. Tuzlar asit ve bazların birleşmesiyle oluşur ve vücudun su dengesini ayarlar.

Bu konular kimya bilgilerinle birleştiğinde çok mantıklı hale geliyor. pH kavramını günlük hayattan örneklerle hatırla!

Pratik Bilgi: Limon asitken yumurta akı baziktir - böyle örneklerle hatırlamak çok daha kolay!

Organik Bileşikler: Karbonhidratlar

Organik bileşikler vücutta üretilebilen ve C, H, O atomlarını bir arada bulunduran maddelerdir. Karbonhidratlar birinci derecede enerji kaynağın ve hücre yapılarında görev alır.

Monosakkaritler basit şekerlerdir ve sindirilmeden emilir. Pentozlar (5C'lu) DNA'da deoksiriboz, RNA'da riboz şeklinde bulunur. Heksozlar (6C'lu) arasında glikoz (kan şekeri), fruktoz (meyve şekeri) ve galaktoz (süt şekeri) vardır.

Disakkaritler iki monosakkaritin glikozit bağı ile birleşmesiyle oluşur. Maltoz (arpa şekeri), sakkaroz (çay şekeri) ve laktoz (süt şekeri) en önemlileridir. Dehidrasyon tepkimesi ile su çıkartılarak sentezlenir, hidroliz tepkimesi ile su eklenerek parçalanır.

Formül İpucu: n tane glikozdan $n-1$ tane su çıkar ve $n-1$ tane glikozit bağı kurulur!

Polisakkaritler

Polisakkaritler çok sayıda glikozun birleşmesiyle oluşur ve her birinin özel görevi var. Nişasta bitkilerde depo şekeri olarak bulunur ve iyot çözeltisiyle mavi renk verir - bu deney sınavda çıkabilir!

Selüloz bitkilerde hücre çeperinin yapısını oluşturan yapısal polisakkarittir. Glikojen ise hayvanlarda kas ve karaciğerde depo edilir - senin vücudun da fazla şekeri böyle saklar.

Kitin böceklerin dış iskeletini oluşturur ve yapısında azot bulunduran tek polisakkarittir. Bu özellik onu diğerlerinden ayırır ve sınavda ayırt edici soru olarak sorulur.

Bu dört polisakkarit arasındaki farkları tablo yaparak öğrenmen çok etkili olacak!

Proteinler

Proteinler vücudunda en fazla bulunan organik bileşiklerdir ve yapılarında C, H, O, N elementleri bulunur. Et, balık, yumurta gibi besinlerden alırsın ve vücudun için çok önemli görevleri var.

Aminoasitler proteinlerin yapıtaşlarıdır ve peptit bağı ile birbirlerine bağlanır. Doğada 20 çeşit aminoasit var - bitkiler hepsini üretebilirken sen 12'sini üretebilir, 8'ini dışardan almak zorundasın. Bu 8'ine esansiyel aminoasit denir.

Proteinler yapıcı-onarıcı, düzenleyici ve enerji verici olarak görev yapar. Saçın, tırnağın, kasların hepsi proteinden oluşur. Enzim ve hormonların yapısına da katılır.

Önemli: Yüksek sıcaklık, pH değişimi gibi etkenlerle proteinlerin yapısının bozulmasına denatürasyon denir!

Yağlar (Lipitler)

Yağlar ikinci derecede enerji kaynağı olup suda çözünmez ama alkol, eter gibi çözücülerde çözünür. Karbonhidratlardan daha çok enerji verir çünkü yapısındaki hidrojen oranı yüksektir.

Basit yağlar (trigliseritler) 3 yağ asidi + 1 gliserolden oluşur ve ester bağı ile bağlanır. Doymuş yağlar hayvansal katı yağlardır ve C atomları arasında tekli bağ bulunur. Doymamış yağlar ise bitkisel sıvı yağlardır ve ikili bağ içerir.

Bileşik yağlar arasında fosfolipitler hücre zarının yapısında bulunur. Steroidler ise eşey hormonlarının yapısına katılır. Kolesterol hücre zarının geçirgenliğini ayarlar.

Günlük Bilgi: Margarin, doymamış yağların hidrojenle doyurulmasıyla elde edilen trans yağdır!