Endokrin Sistem ve Hormonların Özellikleri

Endokrin sistem, vücudumuzda hormon adı verilen kimyasal habercilerle denetleme ve düzenleme yapan önemli bir sistemdir. Hormonlar iç salgı bezlerinden salgılanır ve kan yoluyla hedef hücrelerine ulaşır.

Tükürük bezleri, ter bezleri ve yağ bezleri gibi yapılar hormon salgılamadıkları için endokrin bez sayılmazlar. Ancak bazı organlar hem endokrin hem de ekzokrin özellik gösterebilir. Örneğin pankreas, mide ve ince bağırsak gibi.

Hormonlar kanda belli bir seviyeye ulaştıklarında etkilerini gösterirler ve genellikle kanda çok az miktarda bulunurlar. Yapıları protein, steroid, amino asit veya türevlerinden oluşabilir. Bazı hormonlar tüm vücut hücrelerini etkilerken, bazıları sadece belirli organları hedef alır.

Dikkat! Aynı bezden salgılanan farklı hormonlar aynı organ üzerinde farklı etkiler gösterebilirken, farklı bezlerden salgılanan hormonlar da aynı organ üzerinde benzer etkiler gösterebilir.

Hipofiz Ön Lob Hormonları

Hipofiz bezinin ön lobu, vücudumuzda birçok önemli hormonu salgılar. STH (Büyüme Hormonu), gelişme döneminde uzun kemiklerin büyümesini sağlar ve protein üretimini hızlandırır. Fazla salgılanması devliğe, az salgılanması cüceliğe neden olur. Yetişkinlerde aşırı salgılanırsa akromegali denen el, ayak ve baş kemiklerinde anormal büyümeye yol açar.

TSH tiroid bezini uyararak tiroksin üretimini sağlarken, ACTH böbrek üstü bezinin kabuk kısmını uyarır. MSH ise derideki melanin dağılımını kontrol eder ve metabolizmayı etkiler.

Cinsiyet hormonları da hipofiz ön lobundan salgılanır. FSH kadınlarda yumurtalıklardaki folikülleri olgunlaştırırken, erkeklerde sperm oluşumunu başlatır. LH kadınlarda yumurtlamayı (ovulasyon) sağlarken, erkeklerde testosteron salgılanması ve sperm olgunlaşmasında görev alır.

Bunu bilmek önemli! Prolaktin hormonu gebelikte süt bezlerinin büyümesini ve süt üretimini sağlar, ancak erkeklerde fazla salgılanması iktidarsızlığa neden olabilir.

Hipofiz Arka Lob Hormonları ve Tiroit Bezi

ADH (Antidiüretik Hormon) böbreklerden suyun geri emilimini sağlayarak vücuttaki su dengesini korur. Eksikliğinde idrar miktarı artar ve şekersiz şeker hastalığı ortaya çıkar. Oksitosin ise doğum sırasında rahim kaslarının kasılmasını, süt salgılanmasını ve annelik güdülerinin gelişimini sağlar.

Tiroit bezi, soluk borusunun iki yanında bulunan iki loblu bir bezdir. Salgıladığı başlıca hormonlar tiroksin ve kalsitonindir. Tiroksin, TSH etkisiyle salgılanır ve yapısında iyot bulunur. Tüm hücreleri uyararak metabolizmayı hızlandırır.

Tiroksin hormonunun çocukluk döneminde eksikliği kretenizm denilen cücelik ve zeka geriliğine, yetişkinlerde ise guatr hastalığına neden olur. Aşırı salgılanması ise graves hastalığına yol açar.

Önemli bilgi! Tiroksin seviyesi kanda arttığında, negatif geri bildirim mekanizmasıyla hipotalamus ve hipofizi etkileyerek kendi üretimini azaltır. Bu sayede hormonal denge korunmuş olur.

Böbrek Üstü Bezleri (Adrenal Bezler)

Böbreklerin üzerinde yer alan adrenal bezler, böbreklerden bağımsız çalışır. Her bir bez kabuk (korteks) ve öz (medulla) olmak üzere iki bölümden oluşur.

Kabuk bölgesinden salgılanan kortizol, karbonhidrat, protein ve yağ metabolizmasında etkilidir. Protein ve yağların glikoza dönüşümünü sağlayarak kan şekerini yükseltir. Bağışıklık sistemini baskılar ve iltihap önleyici etkileri vardır. Uzun süreli stres durumlarında miktarı artar.

Aldosteron böbreklerden sodyum geri emilimini artırırken potasyum atılımını hızlandırır. Bu sayede kan basıncının düzenlenmesine yardımcı olur. Eksikliğinde addison hastalığı görülür.

Öz bölgesinden salgılanan adrenalin, stres durumlarında enerji üretimini artırır, kalp atışını hızlandırır ve kan basıncını yükseltir. Noradrenalin de benzer etkileri gösterir.

Stres ve hormonlar! Stres anında adrenalin ve kortizol hormonları birlikte çalışarak vücudu "savaş ya da kaç" tepkisine hazırlar, bu yüzden kalbin hızlı atması, göz bebeklerinin büyümesi gibi belirtiler görürsün.

Pankreas

Pankreas hem sindirim enzimleri hem de hormonlar üreten karma bir bezdir. Langerhans adacıkları denilen bölgeden insülin ve glukagon hormonlarını salgılar. Alfa hücreleri glukagonu, beta hücreleri insülini üretir.

Bu iki hormon birbirine zıt çalışarak kan şekerini düzenler. Kanda glikoz arttığında insülin salgılanır ve glikozun vücut hücrelerine geçmesini sağlar. Ayrıca kaslarda ve karaciğerde glikozun glikojene dönüşmesini destekler. Kanda glikoz azaldığında ise glukagon devreye girerek kas ve karaciğerdeki glikojenin glikoza dönüşmesini ve kana verilmesini sağlar.

Şeker hastalığı (diyabet) iki tiptir. Tip I diyabet, insülin üretilememesi nedeniyle ortaya çıkar ve günlük insülin iğneleri ile tedavi edilir. Tip II diyabet ise hücrelerin insüline tepki verememesi sonucu oluşur ve genellikle beslenme düzeni ve egzersizle kontrol edilebilir.

Unutma! Şeker hastalığında en önemli risk faktörü genetiktir. Şeker hastaları sık idrara çıkma, aşırı susama ve yorgunluk gibi belirtiler gösterir.

Tiroid Bezi ve Paratiroid Bezi

Kalsitonin, tiroid bezinden salgılanan ve kalsiyum metabolizmasında önemli rol oynayan bir hormondur. Kandaki kalsiyum seviyesi yükseldiğinde salgılanarak kalsiyumun kemiklere geçmesini sağlar, böylece kemikleri güçlendirir. Ayrıca böbreklerden kalsiyum geri emilimini azaltarak idrarla atılmasını artırır.

Paratiroid bezi, tiroid bezi içinde yer alan dört küçük bezden oluşur. Salgıladığı parathormon, kalsitoninle zıt çalışarak kalsiyum metabolizmasını düzenler. Kanda kalsiyum seviyesi azaldığında salgılanarak kalsiyumun kemikten kana geçmesini sağlar. Böbrek ve bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırır. Ayrıca D vitamininin aktif forma dönüşümüne yardımcı olur.

Parathormon yetersiz salgılanırsa kanda kalsiyum oranı düşer ve tetani hastalığı ortaya çıkar. Fazla salgılanması ise böbrek taşı oluşumuna neden olabilir.

Kalsiyum dengesi için! Kalsitonin "Kalsiyumu Kandan Kemiğe" gönderirken, parathormon "Kemiğe-Kana-Kana" şeklinde kalsiyumu kemikten kana geçirir ve böbrek ve bağırsaklardan geri emilimini artırır.