AYT Biyoloji: Duyu Organları Konu Anlatımı

Göz ve Görme Olayı

Gözlerimiz, çevremizi görmemizi sağlayan harika bir duyu organıdır. Göz küresi ve göz kapağı, kaş, kirpik gibi yardımcı yapılardan oluşur. Göz küresi üç ana tabakadan meydana gelir: sert tabaka, damar tabaka ve ağ tabaka.

Sert tabaka (sklera) en dıştaki koruyucu katmandır. Ön kısmında incelip kubbeleşerek korneayı oluşturur. Kornea, ışığın ilk kırıldığı yerdir ve sinir içerirken kan damarı içermez. Bu özelliği sayesinde kornea nakillerinde doku uyuşmazlığı görülmez.

Damar tabaka (koroid) ise gözü besleyen kan damarlarını içerir. İçerdiği pigment sayesinde gözün içini karanlık tutarak, ışık yansımalarını engeller ve net görme sağlar. Bu tabakanın ön kısmı irisi oluşturur ve iris ortasındaki göz bebeği, ışık miktarını ayarlar.

Bunu biliyor muydun? Karanlık bir odaya girince göz bebeğin büyür, parlak ışıkta ise küçülür. Bu şekilde gözüne giren ışık miktarı otomatik olarak ayarlanır!

Görme olayında göz uyumu çok önemlidir. Yakındaki bir cisme baktığımızda damar tabakadaki silli kaslar kasılarak mercek bağlarını gevşetir ve mercek kalınlaşarak küresel bir şekil alır. Uzaktaki cisimlere baktığımızda ise tam tersi gerçekleşir - silli kaslar gevşer, mercek bağları gerilir ve mercek yassılaşarak kırıcılığı azalır.

Görme Mekanizması

Işık, korneadan başlayıp göz merceğini geçtikten sonra camsı cisimden geçerek ağ tabakaya (retina) düşer. Ağ tabakada iki tür reseptör bulunur: koni ve çubuk reseptörleri.

Koni reseptörleri mavi, yeşil ve kırmızı renklerini algılayan hücrelerdir. Bu reseptörler özellikle sarı benek bölgesinde yoğunlaşmıştır ve renkli ve net görmeyi sağlar. Çubuk reseptörleri ise renkleri algılayamaz ama ışığa çok duyarlıdır. Gece görüşünü ve siyah-beyaz görmeyi sağlarlar ve ağ tabakanın her tarafına dağılmışlardır.

Görme olayı sırasında ışığın izlediği yol şöyledir: Kornea → Göz bebeği → Göz merceği → Camsı cisim → Ağ tabaka → Duyu nöronları → Beyindeki görme merkezi. Görme sinirlerinin gözden çıktığı yere kör nokta denir ve burada reseptör bulunmadığı için görüntü oluşmaz.

İlginç bilgi! Gözlerimizden çıkan görme sinirleri, optik kiyazmada birleşir ve her gözdeki görüntünün bir kısmını beynin karşı tarafına iletir. Yani, sol görüş alanındaki görüntü beynin sağ yarım küresinde, sağ görüş alanındaki görüntü ise beynin sol yarım küresinde işlenir.

Görüntünün ters oluşmasına rağmen beyin bunu düz olarak algılar. İki gözle bakarak derinlik algısı yaratırız ve bu sayede üç boyutlu görme gerçekleşir.

Göz Kusurları ve Tedavileri

Gözlerimiz mükemmel çalışmadığında çeşitli göz kusurları ortaya çıkabilir. Miyop, yakını iyi görüp uzağı görememe kusurudur. Bu kişilerde göz yuvarlağı normalden uzun veya göz merceğinin kırıcılığı fazladır. Bu nedenle görüntü retinanın önüne düşer ve kalın kenarlı merceklerle düzeltilir.

Hipermetropi ise uzağı görebildiği halde yakını iyi görememe kusurudur. Göz yuvarlağı normalden kısadır veya mercek kırıcılığı azdır. Görüntü retinanın arkasına düşer ve ince kenarlı merceklerle düzeltilir.

Kornea veya mercek yüzeyindeki düzensizliklerden kaynaklanan astigmatizm, gelen ışınların dağınık kırılmasına neden olur. Bu sorun silindirik merceklerle düzeltilebilir.

Unutma! Göz kusurları genellikle gözlük veya lens kullanarak düzeltilebilir, ama düzenli göz muayenesi hayatın boyunca görme sağlığını korumak için çok önemlidir.

Presbitlik, yaşlanmayla birlikte göz merceğinin esnekliğini kaybetmesidir. 40 yaş sonrası sık görülür ve yakını görme zorluğu yaratır. Katarakt ise göz merceğinin saydamlığını kaybederek matlaşmasıdır ve ameliyatla tedavi edilir. Renk körlüğü X kromozomu üzerinde taşınan kalıtsal bir hastalıktır ve koni reseptörlerinin renkleri algılamasındaki problemden kaynaklanır.

Kulak ve İşitme Duyusu

Kulak sadece işitme değil, vücudun dengesini sağlama görevini de üstlenir. Üç temel kısımdan oluşur: dış kulak, orta kulak ve iç kulak.

Dış kulak, kulak kepçesi ve kulak yolundan oluşur. Kulak kepçesi elastik kıkırdak yapıdadır ve sadece kara memelilerinde bulunur. Sesleri toplar ve kulak yoluna iletir. Kulak yolunda kulak kiri üreten bezler vardır. Bu kısım, kulak zarı ile sonlanır.

Orta kulak, kulak zarı ile dış kulağa, oval pencere ile iç kulağa bağlanır. Burada ses titreşimlerini güçlendiren üç küçük kemik bulunur: çekiç, örs ve üzengi. Bu kemikler titreşimleri artırarak oval pencereye iletir. Östaki borusu ise orta kulağı yutağa bağlar ve basınç dengesini sağlar.

Bunu dene: Uçağa bindiğinde kulakların tıkandığında sakız çiğnemek veya yutkunmak östaki borusunun açılmasını sağlayarak rahatlama hissi verir!

İç kulak hem işitme hem de denge ile ilgili yapıları içerir. İşitme için salyangoz (kohlea) içindeki Korti organında reseptörler bulunur. Denge için ise yarım daire kanalları, kesecik ve tulumcuk görev alır. Dalız, orta kulaktan sonraki ilk bölümdür ve ses dalgalarını salyangoza iletir.

İşitme Mekanizması ve İç Kulak

İşitme, karmaşık bir süreçtir. Ses dalgaları kulak kepçesi tarafından toplanır ve kulak zarını titreştirir. Bu titreşimler çekiç, örs ve üzengi kemiklerinden geçerek oval pencere aracılığıyla dalıza iletilir.

Titreşimler salyangozda bulunan vestibular kanaldaki perilenfe geçer. Perilenfteki basınç dalgası timpanik kanaldaki perilenf yoluyla yuvarlak pencereye ve oradan orta kulağa iletilir. Bu itme kohlear kanaldaki temel zarı hareket ettirir.

Temel zardaki reseptörlerin tüyleri çatı (tektoriyal) zara sürtünür. Bu mekanik uyaran, işitme reseptörlerini uyarır. Tüylü duyu hücrelerinin tektoriyal zara değip uzaklaşması, nörotransmitter madde salgılanmasını ve sinaps yaptıkları duyu nöronlarına uyarı iletilmesini sağlar. Duyu nöronları, salyangozdan çıkıp beyindeki işitme merkezine iletir.

İlginç bir gerçek: İç kulakta bulunan 15.000'den fazla tüylü duyu hücresi, havadaki titreşimleri elektrik sinyallerine dönüştürerek, beyine saniyede yüzlerce veri gönderir!

Ses dalgaları farklı yollar izler:

• Dış kulak: Gaz halinde
• Orta kulak: Katı halde
• İç kulak: Sıvı halinde

Bu süreçte, mekanik enerji önce havada, sonra katılarda ve en sonunda da sıvılarda iletilerek beyne ulaşır.

Denge Duyusu ve Tat Alma

Kulakta Denge: İç kulaktaki yarım daire kanalları, dönme hareketi ile oluşan konum değişikliklerini algılar. Bu kanalların tulumcuğa bağlanan şişkin kısmına ampula denir. Vücudumuz döndüğünde yarım daire kanalları da hareket eder, ama içlerindeki endolenf sıvısı daha yavaş hareket eder. Bu fark, tüylü duyu hücrelerini uyarır ve beyincik ile beyin kabuğuna bilgi gönderilir.

Kesecik ve tulumcuk ise yerçekimine karşı yapılan hareketlerde oluşan konum değişikliklerini algılar. Tabanlarındaki tüylü duyu hücreleri, jelatinimsi sıvı içindeki otolit taşları ile bağlantılıdır. Konum değişince bu taşlar hareket eder ve duyu hücrelerini uyarır.

Bunu hiç düşündün mü? Uzun süre döndükten sonra başının dönmeye devam etmesi, iç kulağındaki endolenf sıvısının hâlâ hareket etmesinden kaynaklanır!

Tat Duyusu: Dil sadece tat alma organı değil, aynı zamanda konuşma ve yutmaya da yardımcı olur. Dil üzerindeki papilla adı verilen yapılar içinde tat tomurcukları bulunur. Bu tomurcuklardaki kemoreseptörler, tükürükte çözünen maddeleri algılayarak beyne iletir.

Dilin farklı bölgeleri tüm tatları algılayabilir. Besinin kokusu, görünüşü, sıcaklığı da tat algımızı etkiler. Bu nedenle grip olduğunda burnun tıkanırsa tat alma yeteneğin de zayıflar. Yaşlandıkça tat tomurcuklarının sayısı azaldığı için tat alma duyusu da zayıflar.