Biyoloji ve Canlıların Temel Özellikleri

Biyoloji, yaşam bilimi demek ve etrafındaki tüm canlıları inceleyen süper geniş bir alan. Sadece kitaplarda kalmıyor - tıptan veterinerliğe, çevre mühendisliğinden genetiğe kadar her yerde biyoloji var.

Canlıları cansızlardan ayıran 12 temel özellik var ve bunları bilirsen hangi varlığın canlı olduğunu kolayca anlayabilirsin. Bu özellikler: hücresel yapı, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyum, organizasyon, uyarılara tepki, büyüme-gelişme ve üreme.

Hücresel yapı en temel özellik çünkü tüm canlılar hücreden oluşur. İki tip hücre var: prokaryot (çekirdeği yok, bakteriler gibi) ve ökaryot (çekirdeği var, bizim hücrelerimiz gibi). Bazı canlılar tek hücreli (amip gibi), bazıları çok hücreli (sen gibi).

Dikkat: Prokaryot canlılar hep tek hücreli ama ökaryot canlılar hem tek hem çok hücreli olabilir!

Beslenme, Solunum ve Metabolizma

Canlıların beslenme şekilleri üçe ayrılır. Ototrof canlılar kendi besinini üretir (bitkiler gibi), heterotrof canlılar hazır besin alır (sen gibi), hem ototrof hem heterotrof olanlar da var (öglena gibi).

Solunum sayesinde besinlerden enerji çıkarılıp ATP yapılır. İki türü var: oksijenli solunum (daha verimli) ve oksijensiz solunum (fermantasyon gibi). Sen nefes aldığında oksijenli solunum yapıyorsun.

Metabolizma = yapım (anabolizma) + yıkım (katabolizma). Vücudunda sürekli bir şeyler yapılıp yıkılıyor. Anabolizma'da protein sentezi gibi yapım işleri, katabolizma'da sindirim gibi yıkım işleri oluyor.

Boşaltım ile metabolizma artıkları atılır. Sen ter, idrar ve nefes vererek boşaltım yapıyorsun. Bitkiler yaprak dökerek ve terleme ile atıklarını temizler.

İpucu: Metabolizma = anabolizma + katabolizma formülünü unutma!

Homeostazi, Hareket ve Uyum

Homeostazi vücut dengesini korumak demek - çok kritik bir özellik! Vücut sıcaklığın 37°C civarında kalması, ter çıkararak soğumaya çalışman homeostaziye mükemmel örnek.

Hareket iki çeşit: aktif hareket (sen koşarken) ve pasif hareket (bitkilerin güneşe dönmesi gibi). Hayvanlar aktif, bitkiler pasif hareket yapar.

Uyum (adaptasyon) canlıların çevreye uyum sağlaması. Kaktüsün dikenli yaprakları su tasarrufu için, devenin hörgücü çöl yaşamı için mükemmel örnekler. Bu özellikler kalıtsal ve nesiller boyu geçer.

Organizasyon her şeyin düzenli çalışması demek. Tek hücrelilerde hücre düzeyinde, çok hücrelilerde organizma düzeyinde organizasyon var. Atom → molekül → organel → hücre → doku → organ → sistem → organizma sırası çok önemli!

Sınav İpucu: Organizasyon sıralaması sınavlarda çok soruluyor, ezberle!

Uyarılara Tepki, Büyüme-Gelişme ve Üreme

Uyarılara tepki vermek hayatta kalmak için şart. Köpeğin ses duyunca kulak diktiği gibi sen de sürekli çevrenden gelen uyarılara tepki veriyorsun.

Büyüme kütle ve sayı artışı, gelişme ise olgunlaşma demek. Boyunun uzaması büyüme, yürümeyi öğrenmen gelişme. Hayvanlarda büyüme durur ama bitkiler sürekli büyür.

Üreme ile nesil devam eder. Eşeysiz üreme'de tek ata var (maya mantarının tomurcuklanması gibi), eşeyli üreme'de erkek ve dişi üreme hücreleri birleşir (çoğu hayvan ve bitki böyle).

Bu 12 özellikten hepsine sahip olan varlıklar canlı sayılır. Eksik olan varsa canlı değildir!

Önemli: Üreme yaşamak için şart değil ama neslin devamı için gerekli!

İnorganik Bileşikler: Su, Asit-Baz, Tuzlar

Vücudundaki bileşikler inorganik ve organik olmak üzere ikiye ayrılır. İnorganik bileşiklerde C ve H atomları birlikte bulunmaz ve sindirime uğramaz.

Su yaşamın temeli! Vücudunun %70'i su. Su molekülleri hidrojen bağları ile birbirine bağlanır. Kohezyon kuvveti (su moleküllerinin birbirine tutunması) sayesinde böcekler su üzerinde durabilir, adezyon kuvveti (su ile diğer maddelerin tutunması) sayesinde bitkiler suyu köklерden yapraklara taşır.

Suyun öz ısısı yüksek olduğu için vücut ısın sabit kalır, ter çıkararak soğursun. Su 0°C'de donar ve hacmi artar, yoğunluğu azalır. Bu yüzden buz suda yüzer ve altındaki canlılar donmaktan kurtulur.

Asitler H+ ionu verir (pH<7, ekşi tat), bazlar OH- ionu verir (pH>7, acı tat). Vücudundaki pH dengesi tampon çözeltiler ile korunur. Kanının pH'ı 7,4 - bu değişirse çok tehlikeli!

Hayat Kurtaran Bilgi: İnsan kanının pH'ı 7,4'ten çok sapmazsa ölüm riski var!