9. Sınıf Biyoloji: Canlıların Özellikleri Ders Notları

Canlıların Hücresel Yapısı ve Beslenme

Tüm canlılar hücresel yapıya sahiptir. Bu yapı tek hücrelilerde (bakteri, arke, protista) veya çok hücrelilerde (algler, mantarlar, hayvanlar, bitkiler) görülebilir. Hücre yapısına göre ise canlılar prokaryot (hücre içinde zarlı yapı bulunmayan) ve ökaryot (hücre içinde zarlı yapı bulunan) olarak ayrılır.

Canlılardaki organizasyon, enerjinin ve zamanın verimli kullanılmasını sağlar. Çok hücrelilerde hücre-doku-organ-sistem-organizma şeklinde bir düzen vardır. Tek hücrelilerde ise sadece hücre düzeyi bulunur.

Beslenme, canlıların en temel özelliklerinden biridir. Canlılar beslenme şekillerine göre ototrof (kendi besinini üretenler) ve heterotrof (hazır besin alanlar) olarak ayrılır. Ototoroflar fotoototrof (ışık enerjisiyle) veya kemoototrof (kimyasal enerjiyle) olabilir. Heterotroflar ise holozoik (besinleri lokma halinde alan hayvanlar), saprofit (çürükçül) ya da parazit (başka canlılardan yararlananlar) olabilir.

Bunu Bil! Bazı canlılar hem ototrof hem heterotrof beslenir. Böcekçil bitkiler ve yeşil öglena gibi canlılar iki farklı beslenme tipini de kullanabilir.

Enerji Kullanımı ve Metabolizma

Canlıların kullanabileceği tek enerji, ATP'de depolanan kimyasal bağ enerjisidir. ATP, solunum olaylarıyla kazanılır. Solunum oksijenli (aerobik) ya da oksijensiz (anaerobik) olabilir. Bakteriler, bitkiler, mantarlar ve hayvanlar oksijenli solunum yaparken, bazı bakteriler ve arkeler oksijensiz solunum yapabilir.

Metabolizma, vücutta gerçekleşen tüm biyokimyasal olayları kapsar. İki temel metabolik süreç vardır: anabolizma (birleştirme, dönüşüm olayları) ve katabolizma (parçalama olayları). Bu olaylar enzimler sayesinde gerçekleşir.

Anabolizmaya örnek olarak özümleme (fotosentez ve kemosentez), dehidrasyon sentezi ve hidroliz verilebilir. Katabolizmaya ise solunum ve sindirim örnek gösterilebilir. Dehidrasyon sentezi, organik maddelerin su çıkararak birleşmesiyken, hidroliz büyük moleküllerin su ile parçalanmasıdır.

İlginç Bilgi: Bazal metabolizma, vücudun dinlenme halindeyken kullandığı minimum enerji miktarıdır ve en az ATP harcanan dönemdir. Uyku sırasında bile metabolizma devam eder!

Boşaltım, Büyüme ve Uyarılara Tepki

Boşaltım, zararlı maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Vücuttaki fazla su, tuzlar, mineraller ve CO₂, NH₃, üre gibi atıklar boşaltım ile atılır. Tek hücrelilerde boşaltım hücre zarından gerçekleşir. Tatlı suda yaşayan protozoalarda "kontraktil koful" suyu atar.

Bitkilerde boşaltım yapraklardan terleme ve damlama yoluyla su atımı şeklindedir. Ayrıca yaprak dökümü ile katı atıklar uzaklaştırılır. Hayvanlarda ise omurgasızlarda boşaltım yapıları, omurgalılarda böbrekler görev yapar. Boşaltım, vücuttaki su ve iyon dengesini sağlar.

Büyüme ve gelişme canlıların önemli özelliklerindendir. Büyüme, hacim ve kütle artışıdır ve madde alışverişi ile sağlanır. Bitkilerde sınırsız, hayvanlarda ise sınırlıdır. Gelişme ise genlerin aktifliğinin değişmesi ile oluşan farklılaşma sürecidir.

Tüm canlılar uyarılara tepki verir. Bu, hayatta kalmaları ve üremeleri için gereklidir. Tek hücrelilerde hücre zarı ile, bitkilerde hormonlar ile, hayvanlarda ise sinir sistemi ve hormonlar aracılığıyla uyarılara tepki verilir.

Unutma: Boşaltım sadece dışkılama değildir! Vücuttan atılan tüm zararlı ve fazla maddeler boşaltım kapsamına girer.

Homeostasi, Adaptasyon ve Üreme

Homeostasi, vücut içindeki değerlerin dengede kalmasıdır. Bu denge bozulursa canlı ölür. Homeostasi beslenme ve boşaltım ile sağlanır. Canlıların hayatta kalabilmesi için iç dengenin korunması şarttır.

Adaptasyon, canlıların yaşama ve üreme şansı kazanmasını sağlayan, yeni yavruya geçen özelliklere sahip olmasıdır. Mimikri (başka canlılara benzeme) ve kamuflaj (çevreye benzeme) adaptasyon örnekleridir. Adaptasyon sayesinde canlılar çevrelerine uyum sağlar.

Üreme, canlıların kendisine benzeyen yeni bireyler üretmesidir. Eşeysiz üremede (bakteriler, arkeler, protozoalar, bazı bitkiler) üreten bireyin kopyası oluşur ve çevreye adaptasyon daha zordur. Eşeyli üremede (algler, çiçekli bitkiler, mantarlar, hayvanlar) genetik çeşitlilik olduğu için çevreye adaptasyon daha kolaydır.

Virüsler, canlı ve cansız arasında köprü oluşturan varlıklardır. Protein kılıf ve bir çeşit nükleik asit içerirler. Hücre dışında kristal yapıda, içinde ise canlı formdadırlar. Hücresel yapıları, metabolizmaları yoktur ama çoğalabilirler. Hücreler virüslere karşı interferon adlı bağışıklık maddesi üretir.

Dikkat! Virüsler zorunlu hücre içi parazitidir. Sadece canlı hücre içinde çoğalabilirler ve her virüs yalnızca belirli hücre tiplerini enfekte eder.