11. Sınıf Biyoloji: Sindirim Sistemi Hakkında Bilgiler

Sindirim Sistemi ve Sindirim Çeşitleri

Sindirim, besinlerin hücre zarından geçebilecek kadar küçük parçalara ayrılması olayıdır. İki farklı sindirim çeşidi vardır: mekanik ve kimyasal sindirim.

Mekanik sindirim, besinlerin fiziksel güç kullanılarak daha küçük parçalara ayrılmasıdır. Bu süreçte besinlerin yüzey alanı artırılır, ancak enzim kullanılmaz. Dişlerle besinlerin öğütülmesi, peristaltik hareketlerle bulamaç hale getirilmesi ve yağların safra ile damlacık haline gelmesi mekanik sindirime örnektir.

Kimyasal sindirim ise besin maddelerinin su ve enzimlerle yapıtaşlarına kadar parçalanmasıdır. Bu süreçte monomerler arasındaki kimyasal bağlar yıkılır ve hücre zarından geçebilecek yapıtaşları elde edilir.

Bilgi Notu: Hücre dışı sindirimde görev alan enzimlerin üretim ve salgılanmasında ribozom, endoplazmik retikulum, golgi cisimciği ve hücre zarı görev alır. Lizozom organeli bu süreçte rol oynamaz!

Sindirim Yöntemleri ve Sindirim Sistemi Yapısı

Hücre dışı sindirim, hücrelerden salgılanan enzimlerle besinlerin hücre dışında yapıtaşlarına kadar parçalanmasıdır. Bu yöntem, hücre içi sindirime göre daha avantajlıdır çünkü hücre içine alınamayacak kadar büyük besinler de sindirilir.

Hücre içi sindirim ise fagositoz ve pinositozla besinlerin koful oluşturularak hücre içine alınıp lizozom enzimleriyle yapıtaşlarına parçalanmasıdır. Akyuvarların mikropları içine alıp parçalaması buna örnektir.

İnsan sindirim sistemi temel olarak ağız, yutak (farinks), yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüsten oluşan bir kanaldır. Sindirime yardımcı organlar ise tükürük bezleri, pankreas, karaciğer, safra kesesi, dil ve dişlerdir.

Dikkat Et: Sindirim kanalı vücudumuzun içinde olmasına rağmen, hücrelerimizin dışında sayılır. Yani sindirim kanalındaki besinler hala vücudumuzun dışındadır!

Sindirim Sisteminin Genel Özellikleri

Yutak, yemek borusu, mide ve bağırsaklardaki düz kasların birbirini takip eden kasılıp gevşemeleriyle besinler sindirim kanalında ilerler. Bu harekete peristaltik hareket denir. Ayrıca sindirim kanalındaki hücreler, besinlerin kayganlaşıp daha kolay ilerlemesi için mukus salgılar.

Sindirim sistemi karmaşık gibi görünse de, birbirine bağlı bir dizi organdan oluşur. Karaciğer, safra kesesi ve pankreas gibi organlar, sindirim kanalına açılarak besinlerin sindirilmesinde yardımcı olur.

Ağız boşluğunun iç yüzeyi, çok katlı epitel hücrelerden oluşan mukoza ile kaplıdır. Ağızda hem mekanik hem de kimyasal sindirim gerçekleşir ve bu bölgede sindirime yardımcı tükürük bezleri, dil ve dişler bulunur.

Bilgi Notu: Sindirim sistemi şeması iyi incelendiğinde, sistemi oluşturan organların birbirleriyle nasıl bağlantılı olduğunu ve besinlerin nasıl bir yol izlediğini daha kolay anlayabilirsin!

Ağız ve Yutak

Ağzımızda dil altı, çene altı ve kulak altı olmak üzere üç çeşit tükürük bezi bulunur. Bu bezlerin salgıladığı tükürükte bulunan amilaz (pityalin) enzimi, nişastayı maltoz ve dekstrine parçalar. Bu, ağızdaki kimyasal sindirimin temel aşamasıdır.

Dil ve dişlerimiz fiziksel sindirimde görev alır. Besinlerin daha küçük parçalara ayrılmasını sağlayarak yüzey alanını artırır. Bir diş; taç, boyun ve kök kısımlarından oluşur. Dıştan içe doğru mine, dentin ve pulpa tabakalarından meydana gelir.

Yutak (farinks), ağzın gerisinde, yemek ve soluk borularının başlangıç kısmında bulunur. Yutkunma sırasında gırtlak kapağı (epiglottis) soluk borusunu kapatarak besinlerin akciğerlere kaçmasını önler.

Önemli: Tükürükte bulunan lizozim enzimi bakteri öldürücü etki yaparak ağız sağlığımızı korur. Bu sayede yediğimiz besinlerdeki bazı zararlı bakteriler daha sindirim başlamadan etkisiz hale gelir!

Yemek Borusu ve Mide

Yemek borusu (özofagus), yutak ile mide arasında uzanan ve düz kas içeren bir kanaldır. Burada sindirim olmaz, sadece peristaltik hareketlerle besinler mideye taşınır.

Mide, besinlerin geçici olarak depolandığı, hem kimyasal hem de mekanik sindirimin gerçekleştiği organdır. Midenin yemek borusuyla birleştiği yerde mide ağzı (kardia), ince bağırsakla bağlantı kurduğu yerde ise mide kapısı (pilor) denilen sfinkterler bulunur.

Mide içten dışa doğru mukoza, düz kas ve bağ doku tabakalarından oluşur. Düz kaslar boyuna, enine ve çapraz konumlanarak midenin çalkalama hareketi yapmasını sağlar. Bu sayede mide öz suyu ve besinler birbirine karışır.

Dikkat Et: Midenin iç yüzeyini kaplayan mukoza, midede üretilen asidi mideden korur. Aksi halde, mide asidi kendi hücrelerimize zarar verebilirdi. Bu koruma mekanizması olmadığında mide ülserleri ortaya çıkar!

Mide Salgıları ve Düzenlenmesi

Midenin iç yüzeyindeki epitel hücreleri mide öz suyu salgılar. Bu sıvı içinde HCl (hidroklorik asit), su, pepsinojen ve mukus bulunur. Mide öz suyunun salgılanması üç farklı şekilde kontrol edilir.

Sinirsel etki, beyinden gelen vagus siniri tarafından kontrol edilir. Besinlerin koku, görüntü veya tadının alınmasıyla vagus siniri uyarılır ve mide öz suyu salgılanır.

Hormonal etki, midenin ürettiği gastrin hormonu sayesinde gerçekleşir. Gastrin, kana verilerek midenin sindirim enzimi üreten hücrelerini uyarır.

Mekanik etki ise besinlerin mide iç yüzeyine değmesi ile oluşur. Midedeki asit, mikropları öldürme ve pepsinojeni aktif pepsin enziminine dönüştürme görevlerini yerine getirir.

Koruma Mekanizması: Midenin kendine zarar vermemesi için pepsinojen ve HCl farklı hücrelerden salgılanır, mukus tabakası düzenli yenilenir, ve gastrin ile enterogastrik hormonlar midenin çalışmasını dengeler. Vücudumuz ne kadar da zeki değil mi?

Mide ve İnce Bağırsak

Mide boşken, enterogastron hormonları devreye girerek midenin öz suyu salgılamasını durdurur ve midenin kendine zarar vermesini önler. Midedeki asidik ortam sayesinde pepsin enzimi, proteinleri sindirir.

Midede bulunan besin bulamacına kimus denir. İnce bağırsak, mideye bağlanan onikiparmak bağırsağı (duodenum), orta kısımdaki boş bağırsak (jejunum) ve kalın bağırsağa bağlanan **kıvrımlı bağırsak (ileum)**tan oluşur.

Duodenumdan enterogastron denilen sekretin, kolesistokinin ve GIP hormonları salgılanır. Mideden gelen asitli kimus, bu hormonların salgılanmasını tetikler.

Not: Midede pH düşük olduğundan (asidik ortam), burada karbonhidrat ve yağların sindirimi gerçekleşmez. Midede sadece protein sindirimi olur! Karbonhidrat ve yağların sindirimi ince bağırsakta devam eder.

İnce Bağırsaktaki Sindirim Süreçleri

İnce bağırsaktaki sindirim enzimleri bazik ortamda çalışır. Mideden gelen asidik kimus, sekretin hormonunun salgılanmasını uyarır. Sekretin, pankreası bikarbonat iyonları salgılaması için uyararak ince bağırsağı bazik hale getirir.

Kolesistokinin hormonu ise pankreası sindirim enzimleri üretmesi için uyarır. Pankreas; lipaz, amilaz, nükleaz, tripsinojen, kimotripsinojen ve karboksipeptidaz enzimlerini duodenuma gönderir. Ayrıca safra kesesinin safra salgılamasını tetikler.

İnce bağırsak kendi başına da maltaz, sükraz, laktaz, dekstrinaz, enterokinaz, aminopeptidaz, tripeptidaz ve dipeptidaz gibi sindirim enzimleri salgılar. Böylece besinlerin tam sindirimi için gerekli ortam sağlanır.

Hatırlayalım: Hormonlar kanla taşınır, sindirim kanalında bulunmazlar. Sekretin ve kolesistokinin hormonları, pankreas ve karaciğer gibi uzak organları etkileyerek sindirime yardımcı olurlar!

İnce Bağırsağın Yapısı ve Emilim

İnce bağırsak, dıştan içe doğru; bağ doku, düz kas ve mukoza (epitel doku) tabakalarından oluşur. Epitel doku, kıvrımlı bir yapı oluşturarak villus adı verilen çıkıntıları meydana getirir.

Villusları oluşturan epitel hücrelerinin bağırsak içine bakan yüzeylerinde mikrovillus denilen sitoplazmik uzantılar bulunur. Villus ve mikrovilluslar sayesinde, ince bağırsağın emilim yüzeyi büyük ölçüde artar.

İnce bağırsakta sindirilen besin maddelerine kilus denir. Besinlerin sindirilmesi sonucu oluşan yapıtaşları (glikoz, amino asit, yağ asitleri, gliserol vb.) ince bağırsaktaki kılcal damar ve lenf kılcalları tarafından emilir.

Unutma: Mide, ince bağırsak ve pankreas hem sindirim enzimi hem de hormon ürettikleri için karma bezlerdir. Bu özellik, sindirim sisteminin koordinasyonunu sağlar ve besinlerin en verimli şekilde kullanılmasına yardımcı olur!

Kalın Bağırsak ve Sindirim Sistemi Sağlığı

Kalın bağırsakta kimyasal sindirim olmaz, ancak su, sodyum, klor gibi elektrolitler ile K ve B12 vitaminlerinin emilimi gerçekleşir. Kalın bağırsakta villus ve mikrovilluslar bulunmaz.

İnsanın kalın bağırsağında yaşayan bazı bakteriler K ve B vitamini üretirler. Bu bakteriler bizimle mütüalist ilişki içindedir. Aşırı antibiyotik kullanımı bu yararlı bakterilere zarar verebilir.

Kalın bağırsağın son kısmına düz bağırsak (rektum) denir. Rektumun dışarıya açılan bölümüne ise anüs denir. Kalın bağırsağın ince bağırsağa bağlandığı yere kör bağırsak (çekum) denir. Buradaki çıkıntıya apandis denir.

Sağlık Bilgisi: Kalın bağırsaktan fazla su emilirse kabızlık, az su emilirse ishal oluşur. Peristaltik hareketlerin düzenli olması, sindirim sistemimizin sağlıklı çalışması için çok önemlidir!