11. Sınıf Biyoloji - Nöronlar ve Sin Mük much organik crucial.

Nöronun Yapısı ve İmpuls İletimi

Nöron, sinir sisteminin temel yapı taşıdır. Hücre gövdesi (soma), dendrit ve akson olmak üzere üç ana kısımdan oluşur. Hücre gövdesinde mitokondri, ribozom, çekirdek, golgi, nissl cisimciği gibi organeller bulunur.

Dendritler, nöronun kısa, ince ve çok sayıdaki uzantılarıdır. Alınan uyarıyı hücre gövdesine iletir. Akson ise hücre gövdesinden çıkan, uzun ve işlevine göre çok olabilen uzantıdır. Aksonu saran Schwann hücreleri, onu besler, korur ve miyelin kılıfı üretir. Miyelin kılıfı, aksonun etrafını sararak yalıtım sağlar ve miyelin olmayan bölgelerde Ranvier boğumları oluşur.

İmpuls iletimi üç aşamada gerçekleşir: Önce sodyum kanalları açılarak hücre içine Na+ difüzyonu olur ve aksiyon potansiyeli başlar (depolarizasyon). Sonra potasyum kanalları açılarak K+ iyonları dışarı çıkar (repolarizasyon). Son olarak, hücre dinlenme potansiyeline döner (polarizasyon).

Dikkat! İmpuls hızını arttıran faktörler: miyelin varlığı, akson çapının genişliği ve sıcaklık artışıdır. İmpuls sayısını arttıran faktörler ise uyarının şiddeti, süresi ve frekansıdır.

İki nöronun karşılaşmasına sinaps denir. Sinapslarda iletim kimyasal olduğu için yavaştır. En sık bilinen nörotransmitterler asetilkolin, norepinefrin, histamin, dopamin, serotonin ve glutamattır.

Sinir Sistemi ve Beyin Yapısı

Sinir sisteminde üç temel nöron türü vardır: Duyu nöronu (reseptörlerden uyarıyı MSS'ye iletir), ara nöronu (bilgiyi değerlendirir, işler) ve motor nöronu (cevabı effektörlere iletir). Beyin, üç katlı zardan oluşan meninges ile korunur ve etrafında beyin-omurilik sıvısı (BOS) bulunur.

Ön beyin, iki yarım küreden oluşur ve en dışta korteks tabakası bulunur. Frontal lop (planlama, dikkat, kas kontrolü), paryetal lop (dokunma, acı), oksipital lop (görme) ve temporal lop (işitme, koku, hafıza) olmak üzere dört ana lop içerir. Her lop farklı işlevlere sahiptir.

Ara beyinde talamus (duyu organlarından gelen impulsları sınıflandırır), hipotalamus (homeostasi) ve epitalamus (epifiz bezi) bulunur. Orta beyin görme, işitme ve reflekslerden sorumludur. Arka beyinde ise beyincik (hareket ve denge) ile omurilik soğanı (yaşamsal fonksiyonlar) yer alır.

Biliyor muydun? Beynin iki yarım küresi, tüm vücudun aktif olarak kullanıldığı hareketlerde birlikte çalışır. Orta beyin + pons + omurilik soğanı = beyin sapını oluşturur.

Omurilik, merkezi sinir sisteminin omurga içindeki parçasıdır. Dış kısmı beyaz madde (miyelin kaplı aksonlar), iç kısmı ise gri maddeden (nöron gövdeleri) oluşur. Kan-beyin bariyeri, kandaki zararlı maddelerin nöronlara geçmesini engeller.

Beyinin Bölümleri

Hipotalamus, homeostazisi düzenleyerek biyolojik saat, vücut ısısı, açlık, susuzluk, cinsellik, kan basıncı, kalp atış hızı ve iştahı kontrol eder. Epitalamusta epifiz bezi yer alır ve melatonin hormonu salgılanır.

Orta beyin, görme ve işitme duyularının refleks merkezidir. Göz bebeğinin küçülmesi ve vücut duruşunun kontrolünü sağlar. Tüm duyular burada birleştirilir ve ön beyine aktarılır. İşitmeyle ilgili sinir aksonları ya burada bağlanır ya da geçiş yapar.

Beyincik (hayat ağacı), dış kısmı gri, iç kısmı beyaz maddeden oluşur. İç kulaktaki yarım daire kanalları ve gözden gelen verileri değerlendirir. Hareket ve denge merkezi olarak kasların ritmik, planlı ve düzenli çalışmasını sağlar.

Önemli not: Beyin sapı (orta beyin + pons + omurilik soğanı), yaşamsal fonksiyonları kontrol ettiğinden hayati önem taşır.

Omurilik soğanının iç kısmı gri, dış kısmı beyaz maddedir. İç organların çalışması, dolaşım, boşaltım ve solunum sistemlerini kontrol eder. Çiğneme, yutkunma, kusma, öksürme, hapşırma gibi otomatik olayları düzenler. Beyinden çıkan sinirler burada çapraz yaparak omurilik ve vücudun karşı tarafına gider.

Pons (Varol köprüsü) sadece memelilerde bulunur. BOS'un bir kısmı toplar damarlara boşaltılarak atık maddeler beyinden uzaklaştırılır ve madde alışverişi sağlanır. Beyin ve omurilik arasında iletişim köprüsü görevi görür.

Endokrin Sistem ve Hormonlar

Vücudumuzda üç tip bez vardır: Ekzokrin bezler (dış salgı bezleri) süt, ter, tükürük gibi salgılar üretir. Endokrin bezler (iç salgı bezleri) hormonları doğrudan kana salgılar. Karma bezler ise hem iç hem dış salgı yapar (pankreas, mide, bağırsak, karaciğer, cinsel bezler).

Hipofiz bezinin ön lobu kendi üretip salgıladığı hormonlar arasında FSH (sperm/yumurta üretimi), LH (cinsiyet hormonları), prolaktin (süt üretimi), büyüme hormonu, MSH ve ACTH bulunur. Arka lobu ise hipotalamusun ürettiği oksitosin (doğum sancısı) ve ADH (su tutulumu) hormonlarını depolar ve salgılar.

Tiroit bezi yapısında iyot bulunan tiroksin hormonunu salgılar. Tiroksin, metabolizmayı hızlandırır, hücresel solunum ve ATP üretimini artırır. Tiroksin fazlalığı (hipertiroidizm) kalp atışını, tansiyonu ve vücut sıcaklığını arttırır. Tiroksin eksikliği (hipotiroidizm) ise metabolizmayı yavaşlatır, kilo alımı ve bitkinliğe neden olur.

Sınav ipucu: Tiroksin eksikliğinde çocuklarda kretinizm (cücelik), yetişkinlerde miksödem görülür. Aşırı salgılanmasında ise zehirli guatr (Graves) oluşur.

Paratiroit bezi, kandaki kalsiyum dengesini düzenleyen parathormon üretir. Parathormon, kemikten kana kalsiyum geçişini sağlar, böbrek ve ince bağırsaktan kalsiyum emilimini artırır. Kandaki kalsiyum azlığında tetani (kas kasılmaları) oluşabilir. Kalsiyum alımı için D vitamini gereklidir.

Kalsitonin ise parathormona zıt çalışır, kandaki kalsiyum seviyesini düşürür, kemikten kana kalsiyum geçişini ve böbreklerdeki emilimini azaltır.