Hormonlar ve Üreme Sistemi

Vücudumuzdaki hormonlar hayatımızın her anını etkiliyor. Prolaktin hormonu süt bezlerini geliştirerek süt üretimini sağlar ve annelik içgüdüsünü oluşturur. Oksitosin ise doğum sırasında rahim kasılmalarını tetikleyerek doğumu başlatır ve sütün iletiminde görev alır.

Erkeklerin testislerinde bulunan seminifer tüpçükler spermleri üretirken, sertoli hücreleri bu spermleri besler. Leydig hücreleri ise erkeklik hormonu olan testosteronun üretiminden sorumludur.

Sinir sisteminde miyelin kılıf ve kalın akson çapı, sinir iletimini hızlandırırken, fazla sinaps sayısı impuls iletimini yavaşlatır. Genetik yapımızı oluşturan genotip, tüm genlerimizi kapsarken, dış görünüşümüzü oluşturan fenotip hem genlerimizden hem de çevre etkisinden oluşur.

💡 Pratik Bilgi: X ve Y kromozomları birbirinin homologu değildir, bu yüzden cinsiyet belirlenmesi sırasında farklı özellikler taşırlar!

Sinir Sistemi ve Memeliler

Sinir sisteminin temel birimi olan nöronda impuls iletimi dentritten aksona doğru gerçekleşir. Nöronlar arasındaki bağlantı noktalarına sinaps denir ve burada iletim aksondan dentrite doğrudur. Nöronların korunma ve beslenmesinden nöroglia hücreleri sorumludur.

Memelilere özgü özellikler oldukça özeldir. Sadece memelilerde bulunan özellikler: yavrularını sütle besleme, kaslı diyafram, akciğerde alveol, ter ve süt bezleri, vücutta kıl, çekirdeksiz olgun alyuvar ve Pons (Varolii köprüsü).

Alzheimer zihinsel bozukluğu, beyin dokusunda anormal protein birikiminin nöronları öldürmesiyle oluşur ve unutkanlık, dikkat eksikliği gibi belirtiler gösterir. Duyu organlarımızdan gelen bilgilerin çoğu Talamus'ta sınıflandırılırken, ilginç bir şekilde koku duyusundan gelen uyartılar Talamus'a uğramadan doğrudan uç beyne gider.

💡 İlginç Bilgi: Diz kapağı refleksinde ara nöron bulunmaz, sadece duyu ve motor nöronlar vardır. Bu sayede refleks daha hızlı gerçekleşir!

Duyu Organları ve Simbiyotik İlişkiler

Gözün ön kısmında bulunan kornea, göze gelen ışığı ilk kıran yapıdır ve kan damarı içermez. Göz rengimizi veren iris ise gözdeki damar tabakasından oluşur. İrisin ortasında ışığın geçmesini sağlayan göz bebeği bulunur.

Doğada ilginç birliktelikler görürüz. Liken, su yosunu ve mantarın birlikte yaşamasıyla oluşan bir simbiyotik ilişkidir. Mantar, solunum sonucu oluşan karbondioksit ve suyu su yosununa verirken, su yosunu fotosentez yaparak mantara besin ve oksijen sağlar. Bu karşılıklı fayda ilişkisine mutualizm denir.

Genetik bilgi akışında iki önemli süreç vardır: Transkripsiyon, DNA'dan mRNA üretilmesi işlemidir ve DNA'nın anlamlı ipliğine göre gerçekleşir. Translasyon ise mRNA'nın ribozomda okunarak protein sentezlenmesidir.

Bitkilerin yapısında lentisel, ksilem, sklerankima ve mantar doku cansız hücrelerden oluşur. Kemik dokusunun hücrelerine osteosit, ara maddesine osein denir. Kıkırdak doku hücrelerine kondrosit, ara maddesine ise kondrin denir.

💡 Hatırlatma: Uzun kemiklerin boyuna büyümesini epifiz plağı sağlarken, enine büyümeyi ve beslenmeyi periost (kemik zarı) gerçekleştirir!

Bitkisel Hormonlar ve Temel Yapılar

Bitkilerde hareketlere neden olan en önemli hormon oksindir. Bitki yönelimlerinde (tropizma) görev alır. Giberellin tohumun çimlenmesini uyararak uyku halini (dormansi) sonlandırır. Sitokinin yaprakların yaşlanmasını önler.

Etilen ise gaz halinde bulunan tek bitkisel hormondur ve meyvelerin olgunlaşmasını sağlar. Absisik asit (ABA) stomları kapatarak bitkinin fazla su kaybetmesini önler ve tohumların uyku halinin devamını sağlar.

Kemosentez olayı fotosentezden farklıdır. Burada açığa çıkan oksijen atmosfere verilmez, inorganik maddelerin oksitlenmesinde kullanılır. Bu olayı sadece bazı prokaryotlar (bazı bakteri ve arkeler) gerçekleştirebilir.

Hücrede çift zarlı organeller mitokondri, kloroplast, kromoplast, lökoplast ve çekirdektir. Ribozom ve sentrozom ise zarsız organellerdir. İnsan vücudunda en uzun kemik uyluk kemiği, en küçük kemikler ise kulaktaki çekiç, örs ve üzengi kemikleridir.

💡 Bilmekte Fayda Var: Kas kasılması anında gerçekleşmez! Uyarı alındıktan sonra bir süre geçmesi gerekir. Bu aşamaya gizli evre denir. Hem kasılma hem de gevşeme sırasında ATP (enerji) harcanır!

Mantarlar ve Canlıların Sınıflandırılması

Mantarlar (Fungiler) heterotrof beslenir, yani kendi besinlerini üretemezler. Klorofil taşımadıkları için fotosentez yapamazlar. Konjugasyon adı verilen gen aktarımı genellikle aynı tür canlılar arasında gerçekleşir.

Hayvanlar alemine en yakın alem Mantarlardır. Saprofit, çürükçül ve ayrıştırıcı terimleri aynı canlı grubunu ifade eder. Canlılar alemden türe doğru sınıflandırıldıkça, aralarındaki protein benzerliği artar. Protein benzerliği arttıkça, canlılar arasındaki akrabalık derecesi de artar.

Biyoremediasyon, doğadaki zararlı kirleticilerin çeşitli canlılar yardımıyla zararsız hale getirilmesidir. Bu işlemde genellikle bitki ve mikroorganizmalar kullanılır. Süper erkek (XYY) bireyin oluşabilmesi için Y gonozomunun Anafaz II evresinde ayrılmaması gerekir.

İzotonik ortamlar arasında madde geçişinin durduğu yanlış bir bilgidir. İzotonik ortamlar arasında karşılıklı madde geçişleri devam eder, fakat denge bozulmaz. Mitokondri doğrudan glikozla çalışmaz, önce sitoplazmada glikolizle parçalanıp pirüvata dönüşen glikoz, mitokondride kullanılır.

💡 Unutma: Amino asitler solunumda kullanılmadan önce deaminasyon işlemiyle amino grupları (NH₂) uzaklaştırılır ve amonyak (NH₃) oluşur!

Hücresel Yapılar ve Sindirim Sistemi

Hem kloroplast hem de mitokondride Elektron Taşıma Sistemi (ETS) bulunur ve ikisinde de ATP üretimi gerçekleşir. ETS, kloroplastta tilakoit zarlar üzerindeyken, mitokondride kıvrımlı iç zar (krista) üzerinde bulunur.

Oksijen ve karbondioksit gibi apolar moleküller, hücre zarından basit difüzyonla geçer. Bu geçişte ATP harcanmaz. İlginçtir ki "fok balığı" ve "yunus balığı" aslında balık değil, memeli hayvanlardır. Aynı şekilde "mürekkep balığı" da balık değil, yumuşakçadır.

Karaciğer tarafından üretilen safra sıvısı, yağların mekanik (fiziksel) sindirimini yapar ama kimyasal sindirim yapamaz çünkü enzim içermez. Kanda nişasta, glikojen ve sindirim enzimleri bulunmaz. Mide öz suyunda gastrin hormonu yoktur, çünkü hormonlar kan ile taşınır.

Kalın bağırsakta villus (kıvrımlar) ve kimyasal sindirim olmaz. Kimyasal sindirim ince bağırsakta tamamlanır. İnsanın kalın bağırsağında yaşayan bazı bakteriler K ve B vitamini üretir ve bizimle mutualist (karşılıklı yarar) ilişki içindedir.

💡 Dikkat: Aşırı antibiyotik kullanımı, kalın bağırsaktaki yararlı bakterilere zarar vererek B ve K vitamini eksikliğine neden olabilir!

Bilimsel Yöntem ve Kan Hücreleri

Kontrollü deneylerde sadece bir değişken değiştirilirken diğer koşullar sabit tutulur. Hipotez, probleme sunulan geçici çözümdür. Hipotez deneylerle desteklenmezse terk edilerek yeni hipotezler kurulur.

Eritropoietin hormonu böbrek ve karaciğerde üretilir ve kırmızı kemik iliğini uyararak alyuvar (eritrosit) üretimini sağlar. Yetişkin insanlarda kan hücreleri bölünmez. Mitoz bölünme sonucu oluşan hücre sayısı 2ⁿ formülüyle bulunur (n: bölünme sayısı).

Tüm bitkiler fotosentez yapamaz. Örneğin, Canavar otu ve Cin saçı gibi tam parazit bitkiler klorofil taşımadığından fotosentez yapamazlar. Hücre çeperi taşıyan canlı grupları: Bakteriler, Arkeler, Bitkiler, Algler ve Mantarlardır (BABAM şifresi).

Yağların sindirimini pankreasın salgıladığı lipaz enzimi yapar. Enzimler reaksiyonu başlatmaz, başlamış reaksiyonu hızlandırır. Hem hücre içinde hem de dışında çalışabilirler ama her zaman hücre içinde üretilirler.

💡 Kolay Hatırlama İpucu: Hücre çeperi taşıyan canlıları "BABAM" şifresiyle hatırlayabilirsin: Bakteriler, Arkeler, Bitkiler, Algler, Mantarlar!

Enzimler ve Metabolizma

Enzimler substratlarına özgüdür, yani her enzim sadece belirli bir maddeye etki eder. Genellikle %15'in altında su bulunan ortamlarda enzimler çalışamaz. Birleşik enzimin protein kısmına apoenzim, yardımcı kısmına kofaktör denir. Yardımcı kısım vitaminden oluşursa koenzim adını alır.

Mayoz bölünme sadece 2n (diploit) kromozomlu hücrelerde gerçekleşir. Glikoz, fruktoz ve galaktoz 6 karbonlu şekerlerdir ve heksoz olarak isimlendirilir. Aynı kapalı formüle (CₙH₂ₙOₙ) sahip olmalarına rağmen açık formülleri farklı olduğundan birbirinin izomeridir.

Yağlar, karbonhidrat ve proteinlere göre daha fazla hidrojen taşıdıkları için daha hafiftirler. Oksijenli solunumda kullanıldıklarında daha fazla ATP ve metabolik su oluştururlar. Ökaryot bir hücrede ribozom alt birimleri çekirdekte, çekirdekçiğin yardımıyla üretilir.

Bazal metabolizma, sağlıklı bir insanın yemek yedikten 12 saat sonra, oda sıcaklığında, dinlenme halindeyken hayatsal faaliyetleri için harcadığı minimum enerji miktarıdır. Kıl ve tüy aynı şey değildir. Kıl memelilerde, tüy ise kuşlarda bulunur.

💡 Genetik Bilgi: Genler arası mesafe arttıkça, krossing over (parça değişimi) görülme olasılığı da artar!

Moleküler Biyoloji ve Metabolizma

Bir hücrede en çok bulunan organik madde proteinlerdir. Enzimatik tepkimelerde enzimler değişmeden çıktığından, tepkime sonunda ortamda protein molekülleri bulunur. Dehidrasyon tepkimelerinde ATP kullanılırken, hidroliz (kimyasal sindirim) olayında ısı enerjisi kullanılır ve ATP harcanmaz.

DNA'da Timin, Adenin, Guanin ve Sitozin nükleotitleri bulunurken, RNA'da Timin yerine Urasil vardır. DNA'dakiler deoksiriboz şekeri, RNA'dakiler riboz şekeri içerir. Bu nedenle bir hücrede toplam 8 çeşit nükleotit bulunur.

Anabolizma $özümleme/yapım/asimilasyon/sentez$ ve katabolizma $yadımlama/yıkım/disimilasyon/analiz$ metabolizmanın iki temel sürecidir. Karaciğerdeki glikojen parçalanınca glikozlar kana verilir, ancak kaslardaki glikojen parçalandıktan sonra fosfatlandığı için kana verilmez.

💡 Son Hatırlatma: Karaciğer ve kaslar vücudun iki büyük glikojen deposudur, ancak sadece karaciğerdeki glikojenin parçalanması kan şekerini doğrudan yükseltebilir!