Tarihi Çağlara Giriş ve Tarih Öncesi Devirler

Tarihin bu kadar geniş bir zamana yayılması yüzünden tarihçiler çağlara ayırma sistemini geliştirmişler. Bu sistemi oluşturanlar da çok sonradan yaşamış olan tarihçiler - yani o dönemleri yaşayan insanlar kendi dönemlerine "Taş Çağı" demiyorlardı tabii ki!

Yazının icadı tarihin başlangıç noktası sayılır. Yazı öncesi "tarih öncesi devirler", yazı sonrası ise "tarihi devirler" olarak kabul edilir. Tarih öncesi devirler belirlenirken insanların alet yapmada kullandıkları malzemeler baz alınmış: taş, toprak ve maden.

Bu devirlerin önemli bir özelliği var: her bölgede aynı zamanda yaşanmamışlar. Yani bir topluluk Cilalı Taş dönemindeyken, başka biri Demir çağında olabiliyordu.

💡 Arkeoloji bilimi tarih öncesi devirleri araştırmada tarihçilere en çok yardımcı olan bilim dalıdır.

Tarih Öncesi Devirlerin Sınıflandırılması

Tarih öncesi devirler Taş Çağları ve Maden Çağları olmak üzere ikiye ayrılır. Kazılarda en alttaki katmanda en eski yerleşme bulunur - bu mantıklı çünkü zaman geçtikçe üst üste inşa edilmiş.

Taş Çağları üçe ayrılır: Kaba Taş (Paleolitik), Yontma Taş (Mezolitik) ve Cilalı Taş (Neolitik). Maden Çağları da üçlü: Bakır (Kalkolitik), Tunç ve Demir çağları.

Kaba Taş Çağı insanlığın en eski ve en uzun dönemi. İnsanlar doğada hazır buldukları taşları kullanmış, avcılık ve toplayıcılıkla geçinmişler. Mağaralarda göçebe yaşamışlar ve henüz toplumsal yaşam başlamamış.

Türkiye'de bu döneme ait önemli yerler: Antalya'daki Karain Mağarası ve İstanbul'daki Yarımburgaz Mağarası (Türkiye'deki en eski insan izlerinin bulunduğu yer).

💡 Mikrolit adı verilen küçük taş aletler Yontma Taş döneminin karakteristik özelliğidir.

Cilalı Taş Çağı - Büyük Dönüşüm

Cilalı Taş Çağı tarih öncesinin en önemli dönemi çünkü insanlık tarihinin en büyük değişimlerinden biri burada yaşandı. Buzul Çağı'nın sonu, havalar ısındı ve insanlar su kenarlarına yöneldi.

Bu dönemde insanlar hayvanları evcilleştirip tarım yapmaya başladı - yani üretici hayata geçtiler! Bu değişimin sonuçları inanılmaz: yerleşik yaşam, ilk köyler, toplumsal hayat, iş bölümü, meslekler derken her şey başladı.

Artı ürün (ihtiyaçtan fazla üretim) ortaya çıkınca ticaret başladı. Bu da toplumlar arası etkileşimi artırdı, bilgi yayılmasını kolaylaştırdı. Tabii özel mülkiyet ve sınıf farkları da bu dönemde doğdu.

Bu dönemde çanak-çömlek yapımı, dokumacılık başladı. Menhir, dolmen ve tümülüsler (ilk dinsel yapılar) dikildi. Türkiye'den önemli merkezler: Çatalhöyük, Çayönü, Sakçagözü.

💡 Toprağı ekmek için güçlü kol gerekmesi kölecilik anlayışını ortaya çıkardı.

Maden Çağları ve Gelişmeler

Bakır Çağı'nda insanlar bakır, altın ve gümüş işlemeyi öğrendi. Bakır en çok kullanılan olduğu için çağa ismini verdi. İşlemesi kolay ve bol bulunuyordu. Türkiye'den önemli merkezler: Alacahöyük, Truva, İkiztepe.

Tunç Çağı'nda bakırla kalayı karıştırarak daha sert tunç elde edildi. Bu dönemde ilk şehir devletleri kuruldu, daha sonra da ilk büyük devletler ortaya çıktı.

Demir Çağı insanlık için önemli bir milat. Üretim arttı, ticaret ve silah teknikleri gelişti. Küçük şehir devletlerinin yerini büyük devletler ve imparatorluklar aldı. Bu çağın sonunda yazının bulunmasıyla tarihi devirlere geçildi.

Her maden çağı bir öncekinden daha kısa sürdü - çünkü gelişim hızlandı. En uzun maden çağı Bakır çağı oldu.

💡 Maden işleme teknolojisi sadece araç-gereçte değil, toplumsal yapıda da büyük değişimlere yol açtı.

İlk Yerleşmeler: Çayönü ve Çatalhöyük

Çayönü (Diyarbakır) Türkiye ve Güneydoğu Avrupa'nın ilk köy yerleşimi. Ormanlarla kaplı zengin bir bölgede kurulmuş. İlk yerleşenler avcı-toplayıcıydı, sonra tarım ve hayvancılığa dayalı köy hayatına geçti.

Çatalhöyük (Konya) daha da önemli çünkü dünyanın ilk şehir yerleşimi burası! Çarşamba ırmağının kıyısında kurulmuş, nüfusu on binleri bulmuş - o dönem için inanılmaz büyük bir yerleşim.

Çatalhöyük'teki evler birbirine bitişik inşa edilmişti - sokak yoktu! Bu hem yabani hayvanlara hem düşmanlara karşı doğal bir sur oluşturuyordu. Evlere çatıdan açılan delikten giriliyordu.

Bu yerleşimler bize toplumsal yaşamın nasıl başladığını gösteriyor. Köy hayatından şehir yaşamına geçiş, bugün bile devam eden bir sürecin ilk adımları.

💡 Çatalhöyük o kadar gelişmişti ki bazı araştırmacılar onu "ilk şehir" olarak kabul ediyor.

Göbeklitepe - Tarihi Yeniden Yazan Keşif

Göbeklitepe (Şanlıurfa) gerçekten de tarihi yeniden yazdı! 1995'te başlayan kazılarda 12 bin yıl öncesine ait tapınaklar bulundu. Bu keşiften önce insanlığın en eski dinsel yapısı Malta adasında ve sadece 7 bin yıl öncesine aitti.

Göbeklitepe'nin şaşırtıcı yanı şu: ilk mimari yapıların yerleşik yaşamdan sonra yapıldığı bilgisini alt üst etti. Yani insanlar önce tapınak yaptı, sonra yerleşik hayata geçti! Bu tamamen ters bir sıralama.

2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan Göbeklitepe, kazıları hala devam eden bir site. Her yeni bulgu tarih bilgimizi biraz daha değiştiriyor.

Bu keşif bize gösteriyor ki din ve inanç insanın toplumsal yaşamına geçişinde düşündüğümüzden çok daha önemli rol oynamış.

💡 Göbeklitepe'nin bulunması, tarihçilerin bazı teorilerini tamamen gözden geçirmelerine neden oldu.

Mezopotamya Uygarlığı ve Sümerler

Mezopotamya "iki nehir arasındaki ülke" demek - Fırat ve Dicle arasındaki verimli topraklar. Burası o kadar önemliydi ki "7 düvelin 70 bin yıldır savaştığı topraklar" diye anılırdı.

Sümerler $MÖ 4000-2350$ Mezopotamya uygarlığının temellerini attı. İlk şehir devletlerini kurdu - bunlara "site" diyoruz. En ünlüleri Ur, Uruk, Kiş, Lagaş'tır.

Sümer şehirleri merkezinde Ziggurat denilen tapınaklar vardı. Bu yapılar sadece ibadet yeri değil - aynı zamanda depo, kütüphane, okul ve rasathane işlevi görüyordu. Şehirlerin başında "Ensi" ya da "Patesi" denilen krallar bulunurdu.

En önemlisi: Sümerler yazıyı icat etti! Zigguratlara gelen-giden malları kaydetme ihtiyacından doğan yazı, önce resim ve işaretken, sonra hecelere dönüştü. Kil tabletler üzerine çiviye benzer aletle yazıldığı için "çivi yazısı" dendi.

💡 Sümer kralları aynı zamanda başrahip, baş yargıç ve başkomutan oldukları için teokratik (din kurallarıyla yönetilen) devlet örneğidir.

Sümer Kültürü ve Bilimsel Başarıları

Sümerler inanılmaz bilimsel başarılara imza attı. Ay yılı esaslı takvim, güneş saati, dört işlem hepsini ilk kez onlar kullandı. Daireyi 360°'ye böldüler, çarpma-bölme cetvelleri hazırladılar.

Zigguratların çok işlevli olması Sümer toplumunun ne kadar organize olduğunu gösteriyor. Tapınak, depo, okul, rasathane - hepsi tek yapıda! Bu da bilginin merkezi olduğunu gösteriyor.

Mezopotamya'dan günümüze mimari eser kalmamış çünkü taş az olduğu için yapılar kerpiçten yapılmış. İlk yazılı hukuk kurallarını Lagaş Kralı Urugakina hazırladı.

Sümerler çok tanrılıya inanıyordu (İbraniler hariç tüm İlkçağ toplumları gibi). Başlıca tanrıları Enlil ve Enki'ydi. Ölümden sonra hayata inanmıyorlardı.

💡 Sümer ordusu yaya ve arabalı süvarilerden oluşuyordu - dönemin teknolojik imkanları göz önüne alınırsa oldukça gelişmişti.

Mezopotamya'nın Diğer Medeniyetleri

Akadlar $MÖ 2350-2100$ Sami ırkından geliyordu. Sargon tarafından kuruldu ve Sümerleri yıktı. Tarihte bilinen ilk düzenli orduyu kurarak ilk imparatorluku oluşturdu.

Babyliler $Amurrular, MÖ 2100-539$ en ünlü hükümdarları Hammurabi'ydi. Hammurabi çok gelişmiş kanunlar hazırladı - bunlar dünyanın ilk anayasası sayılır. Kısas yöntemi benimsenmiş, çok sert cezalar vardı.

Hammurabi'nin önemli yeniliği: gücünü dinden değil güçlü ordudan alan devlet anlayışı getirdi. Böylece Mutlak monarşinin doğduğu kabul edilir.

II. Babil Krallığı'nın önemli hükümdarı Nebukadnazar'dı. Yahudi Devleti'ni yıkarak Yahudileri ilk kez Babil'e sürgün etti. Sonunda Persler tarafından yıkıldı.

💡 Elamlar $MÖ 3000-640$ Sümer ülkesinin doğusunda yaşadı, en önemli şehirleri Sus'tu.

Mısır Uygarlığı

Mısır uygarlığı kendine has özellikleriyle dikkat çeker - başka uygarlıklardan fazla etkilenmemiş, özgün bir yapısı var. Bunun sebebi çevresinin doğal setlerle korunmuş olması.

Nil Nehri bu uygarlığın can damarı. Heredot'un dediği gibi "Mısır Nil'in armağanıdır". Nehir Afrika içlerinden doğup Akdeniz'e dökülür. Güney Yukarı Mısır, kuzey Aşağı Mısır olarak adlandırılır.

MÖ 3000'de Kral Menes siyasi birliği sağlayarak Firavunlar devrini başlattı. Firavunlar her konuda sınırsız yetkiye sahip Tanrı-Krallardı - bu da teokratik devlet olduğunu gösterir.

En önemli olay Hititlerle yapılan Kadeş Savaşı ve sonrasında imzalanan Kadeş Antlaşması (MÖ 1280). Bu tarihte bilinen ilk yazılı antlaşma ve diplomasi biliminin doğuşu kabul edilir.

💡 NOM adı verilen şehir devletleri Mısır'daki ilk siyasi teşkilatlanma biçimiydi.