Coğrafya Bilimi ve Bölümleri

Coğrafya, doğa ile insan arasındaki etkileşimi inceleyen bilim dalıdır. Bu kavramı ilk kez Eratosthenes kullanmış.

Doğanın insana etkilerine örnek: Karadeniz'de evlerin ahşaptan yapılması, Erzurum-Kars'ta büyükbaş hayvancılığın yapılması. İnsanın doğaya etkilerine örnek: Süveyş Kanalı'nın yapılması, rüzgar santrallerinin kurulması.

Fiziki Coğrafya dalları: Jeomorfoloji (yer şekilleri), Klimatoloji (iklim), Hidrografya (sular), Biyocoğrafya (canlılar), Kartoğrafya (harita). Beşeri Coğrafya dalları: Nüfus, yerleşme, tarım, sanayi, ulaşım coğrafyası.

İpucu: Coğrafyanın ilkeleri - dağılış, nedensellik ve bağlantı ilkelerini unutma!

Coğrafya Biliminin Tarihi Gelişimi

İlk Çağ'da coğrafya basit gözlemler ve tasvirlerle şekillendi. Önemli isimler: Eratosthenes (coğrafyanın isim babası), Strabon (17 ciltlik "Geographika"), Batlamyus ("Coğrafya Klavuzu").

Orta Çağ'da Avrupa'da kilise baskısı oldu ama İslam dünyası bilime öncülük etti. El-Biruni, İdirisi, İbn Batuta gibi bilim insanları önemli eserler yazdı. Kaşgarlı Mahmut'un "Divan-ü Lügat-it Türk" eserinde Orta Asya'nın coğrafi özelliklerinden bahsetti.

Yeni Çağ'da Rönesans ile birlikte keşifler başladı. Kristof Kolomb Amerika'yı, Vasko da Gama Hindistan'ı keşfetti. Türk coğrafyacılardan Piri Reis "Kitab-ı Bahriye" eserini yazdı.

Önemli: Modern coğrafyanın temelleri Yakın Çağ'da atıldı. A. Von Humboldt fiziki, Carl Ritter beşeri coğrafyanın kurucusu!

Dünya'nın Şekli ve Sonuçları

Dünya geoid şeklindedir - kutuplardan basık, ekvatordan şişkin. Bu şekil hayatımızda birçok etkiye neden oluyor.

Geoid şeklinin sonuçları: Ekvator çevresi (40.076 km) meridyen çevresinden (40.009 km) uzun. Yer çekimi kutuplarda daha fazla, ekvator'da daha az.

Küresel şeklinin sonuçları: Gece-gündüz oluşur, çizgisel hız ekvatordan kutuplara azalır, güneş ışınlarının geliş açısı değişir. Ayrıca tan-grup süreleri kutuplara gidildikçe uzar, denizlerin tuzluluk oranı düşer.

Bu konudan termik basınç kuşakları oluşur, kalıcı kar sınırı ekvator'da yüksek kutuplarda alçak olur.

Dikkat: Çizgisel hız ekvator'da 1670 km/h, kutuplarda 0 km/h!

Dünya'nın Günlük Hareketi ve Sonuçları

Dünya kendi ekseni etrafında 24 saatte batıdan doğuya doğru dönüyor. Bu günlük hareket hayatımızı etkileyen birçok sonuç yaratır.

Önemli sonuçlar: Gece-gündüz birbirini takip eder, gün içinde sıcaklık değişir, gölge boyu ve yönü değişir. Fiziksel parçalanma oluşur, günlük sıcaklık farkları meydana gelir.

Dinamik basınç kuşakları günlük hareket sonucunda oluşur. (Termik basınç kuşakları küresel şekil sonucu oluşur.) Yerel saat farkları, yön kavramı da bu hareketten kaynaklanır.

Okyanus akıntıları ve rüzgarların yönlerinde sapmalar meydana gelir. Bu Coriolis etkisi denilen önemli bir coğrafi olay.

Önemli Fark: Açısal hız Dünya'nın her yerinde aynı, çizgisel hız ekvatordan kutuplara azalır!

Dünya'nın Yıllık Hareketi - Elips Yörünge

Dünya güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngede dönüyor. Bu yörünge bazı önemli sonuçlar yaratır.

3 Ocak'ta Dünya güneşe en yakın (Günberi/Perihel), 4 Temmuz'da en uzak (Günöte/Afel) konumda. Yakın olunca çekim artar ve hız da artar, uzak olunca çekim azalır ve hız yavaşlar.

Bu elips yörüngenin sonuçları: 23 Eylül ekinoksunun 2 gün gecikmesi, Şubat ayının 28 gün sürmesi gibi takvimsel etkiler yaratır.

Güneşe uzaklaşma-yaklaşma mevsimsel sıcaklık değişikliklerini de az da olsa etkiler ama bu etki mevsimler kadar büyük değil.

Not: Elips yörünge mevsimlerden sorumlu değil! Mevsimler Dünya'nın eksen eğikliğinden kaynaklanır.

Mevsimler ve Özellikleri

Dünya'nın ekseni 23,5 derece eğik olduğu için mevsimler oluşur. Her mevsimin kendine özgü özellikleri var.

21 Mart (Ekinoks): Güneş ışınları ekvator'a dik düşer, her yerde gece-gündüz eşit. Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar.

21 Haziran (Solstis): Güneş Yengeç Dönencesi'ne dik düşer. Kuzey Yarım Küre'de yaz, en uzun gündüz. Güney Yarım Küre'de kış başlar.

23 Eylül (Ekinoks): Yine ekvator'a dik, gece-gündüz eşit. 21 Aralık (Solstis): Güneş Oğlak Dönencesi'ne dik, Kuzey Yarım Küre'de kış başlar.

Ezberleme İpucu: Solstis = gündönümü (gündüzler farklı), Ekinoks = gecegebesgili (gece-gündüz eşit)!

Koordinat Sistemi - Paraller ve Meridyenler

Dünya üzerindeki konumu belirtmek için koordinat sistemi kullanıyoruz. Bu sistem paraller ve meridyenlerden oluşur.

Paraller ekvator'a paralel yatay çizgiler. Ekvator 0° başlangıç paraleli. Kuzeyde 90°, güneyde 90° olmak üzere toplam 180 paralel var. Paraleller arası mesafe her zaman 111 km eşit.

Meridyenler kutupları birleştiren dikey çizgiler. Greenwich (0°) başlangıç meridyeni. Doğuda 180°, batıda 180° olmak üzere toplam 360 meridyen var. İki meridyen arası zaman farkı 4 dakika.

Enlem bir yerin ekvator'a uzaklığı, boylam Greenwich meridyenine uzaklığı. Enlem sıcaklığı, boylam yerel saati etkiler.

Pratik Bilgi: Paraller = Yatay = Enlem, Meridyenler = Dikey = Boylam = Yerel saat!

Yerel Saat Hesaplamaları

Yerel saat hesaplamaları sınavlarda çok çıkan konu! Çözüm yöntemi çok basit: 4 adım var.

Çözüm adımları: 1) Çizerek somutla 2) Boylam farkını bul 3) 4 ile çarp (dakika için) 4) Verilen saate ekle/çıkar. Doğuya gidince saat ileri, batıya gidince geri olur.

Örnek: 40°D'de saat 14:40 iken, 30°D'de saat kaç? Boylam farkı: 40-30=10°. 10×4=40 dakika. 14:40-00:40=14:00.

Güneş doğuş-batış soruları: 21 Mart'ta her yerde güneş 12 saat görünür. Doğuş saatini bulup 12 saat ekle, batış saatini bulursun.

İpucu: Doğu-batı hangi yönde öğrenirken elini kullan. Doğu sağ (saat ileri), batı sol (saat geri)!